Монгол Улсын ¯íäñýí õóóëü

 


 

Монголын ард тїмэн бид:

-улсынхаа тусгаар тогтнол, бїрэн эрхт байдлыг бататган бэхжїїлж,

-хїний эрх, эрх чєлєє, шударга ёс,їндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж, -тєрт ёс, тїїх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан євлєж,

-хїн тєрєлхтний соёл иргэншлийн ололтыг хїндэтгэн їзэж,

-эх орондоо хїмїїнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хєгжїїлэхийг эрхэм зорилго болгоно.Їїний учир Монгол Улсын Їндсэн хуулийг даяар олноо зарлан тунхаглаж байна.

НЭГДЇГЭЭР БЇЛЭГ

МОНГОЛ УЛСЫН БЇРЭН ЭРХТ БАЙДАЛ

Нэгдїгээр зїйл

1.Монгол Улс бол тусгаар тогтносон, бїрэн эрхт, Бїгд найрамдах улс мєн.

2.Ардчилсан ёс, шударга ёс, эрх чєлєє, тэгш байдал, їндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь тєрийн їйл ажиллагааны їндсэн зарчим мєн. Хоёрдугаар зїйл 1.Монгол Улс тєрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл байна. 2.Монгол Улсын нутаг дэвсгэр зєвхєн засаг захиргааны нэгжид хуваагдана. Гуравдугаар зїйл 1.Монгол Улсад засгийн бїх эрх ард тїмний мэдэлд байна.Монголын ард тїмэн тєрийн їйл хэрэгт шууд оролцож, мєн сонгож байгуулсан тєрийн эрх барих тєлєєлєгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхїї эрхээ эдэлнэ. 2.Тєрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах, авахаар завдахыг хориглоно. Дєрєвдїгээр зїйл 1.Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн бїрэн бїтэн байдал, улсын хил халдашгїй дархан байна. 2.Монгол Улсын хилийг хуулиар бататгана. 3.Хууль гаргахгїйгээр гадаадын цэргийн хїчнийг Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байрлуулах, дамжин єнгєрїїлэхээр улсын хил нэвтрїїлэхийг хориглоно. Тавдугаар зїйл 1.Монгол Улс дэлхийн эдийн засгийн хєгжлийн тїгээмэл хандлага, єєрийн орны євєрмєц онцлогт нийцсэн олон хэвшил бїхий эдийн засагтай байна. 2.Тєр нь нийтийн болон хувийн ємчийн аливаа хэлбэрийг хїлээн зєвшєєрч, ємчлєгчийн эрхийг хуулиар хамгаална. З.Ємчлєгчийн эрхийг гагцхїї хуульд заасан їндэслэлээр хязгаарлаж болно. 4.Тєр нь їндэсний эдийн засгийн аюулгїй байдал, аж ахуйн бїх хэвшлийн болон хїн амын нийгмийн хєгжлийг хангах зорилгод нийцїїлэн эдийн засгийг зохицуулна. 5.Мал сїрэг бол їндэсний баялаг мєн бєгєєд тєрийн хамгаалалтад байна. Зургадугаар зїйл 1.Монгол Улсад газар, тїїний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн бусад баялаг гагцхїї ард тїмний мэдэл, тєрийн хамгаалалтад байна. 2.Монгол Улсын иргэдэд ємчлїїлснээс бусад газар, тїїнчлэн газрын хэвлий, тїїний баялаг, ой, усны нєєц, ан амьтан тєрийн ємч мєн. З.Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба улсын тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрыг зєвхєн Монгол Улсын иргэнд ємчлїїлж болно.Энэ нь газрын хэвлийг ємчлєхєд хамаарахгїй.Иргэд хувийн ємчийнхєє газрыг худалдах, арилжих, бэлэглэх, барьцаалах зэргээр гадаадын иргэн, харьяалалгїй хїний ємчлєлд шилжїїлэх, тїїнчлэн тєрийн эрх бїхий байгууллагын зєвшєєрєлгїйгээр бусдад эзэмшїїлэх, ашиглуулахыг хориглоно. 4.Тєр газрын эзэнд газартай нь холбогдсон їїрэг хїлээлгэх, улсын тусгай хэрэгцээг їндэслэн нєхєх олговортойгоор газрыг солих буюу эргїїлэн авах, уг газрыг хїн амын эрїїл мэнд, байгаль хамгаалал, їндэсний аюулгїй байдлын ашиг сонирхолд харшаар ашиглавал хураан авч болно. 5.Тєрєєс гадаадын иргэн, хуулийн этгээд, харьяалалгїй хїнд газрыг тєлбєр, хугацаатайгаар болон хуульд заасан бусад болзол, журмаар ашиглуулж болно. Долдугаар зїйл 1.Монголын ард тїмний тїїх, соёлын дурсгалт зїйл, шинжлэх ухаан, оюуны єв тєрийн хамгаалалтад байна. 2.Иргэний туурвисан оюуны їнэт зїйл бол зохиогчийнх нь ємч, Монгол Улсын їндэсний баялаг мєн. Наймдугаар зїйл 1.Монгол хэл бол тєрийн албан ёсны хэл мєн. 2.Энэ зїйлийн 1 дэх хэсгийн заалт нь хїн амын єєр хэл бїхий їндэстний цєєнх эх хэлээрээ суралцах, харилцах, соёл, урлаг, шинжлэх ухааны їйл ажиллагаа явуулах эрхийг їл хєндєнє. Есдїгээр зїйл 1.Монгол Улсад тєр нь шашнаа хїндэтгэж, шашин нь тєрєє дээдэлнэ. 2.Тєрийн байгууллага шашны, сїм хийд улс тєрийн їйл ажиллагаа эрхлэн явуулж болохгїй. З.Тєр, сїм хийдийн хоорондын харилцааг хуулиар зохицуулна. Аравдугаар зїйл 1.Монгол Улс олон улсын эрх зїйн нийтээр хїлээн зєвшєєрсєн хэм хэмжээ, зарчмыг баримталж энхийг эрхэмлэсэн гадаад бодлого явуулна. 2.Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хїлээсэн їїргээ шударгаар сахин биелїїлнэ. 3.Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь соёрхон баталсан буюу нэгдэн орсон тухай хууль хїчин тєгєлдєр болмогц дотоодын хууль тогтоомжийн нэгэн адил їйлчилнэ. 4.Монгол Улс Їндсэн хуульдаа харшилсан олон улсын гэрээ, бусад баримт бичгийг дагаж мєрдєхгїй. Арван нэгдїгээр зїйл 1.Эх орныхоо тусгаар тогтнолыг батлан хамгаалж, їндэсний аюулгїй байдал, нийгмийн дэг журмыг хангах нь тєрийн їїрэг мєн. 2.Монгол Улс єєрийгєє хамгаалах зэвсэгт хїчинтэй байна.Зэвсэгт хїчний бїтэц, зохион байгуулалт, тїїнд алба хаах журмыг хуулиар тогтооно. Арван хоёрдугаар зїйл 1.Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бїрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Тєрийн сїлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мєн. 2.Тєрийн сїлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард тїмний тїїхэн уламжлал, хїсэл тэмїїлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ. З.Тєрийн сїлд нь ариун цагаан єнгийн бадам цэцэг суурьтай, тєгсгєлгїй їргэлжлэн дэлгэрэх тїмэн насан хээгээр хєвєєлсєн, мєнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугариг хєх дэвсгэртэй байна.Сїлдний тєв хэсэгт Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бїрэн эрхт байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан соёмбо, эрдэнийн хїлгийг хослуулан дїрсэлсэн байна.Сїлдний хїрээний магнайн хэсэгт эрт, эдїгээ, ирээдїй гурван цагийг бэлгэдсэн хїслийг хангагч чандмань эрдэнэ, доод хэсэгт эх газрыг тєлєєлсєн ногоон єнгийн уулан хээ, ашид дэвжихийн єлзий хутаг оршсон хїрдийг тус тус дїрсэлнэ. Хїрдийг хадгаар дээдлэн сїлжсэн байна. 4.Монголын нэгдсэн тулгар тєрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын тєрийн хїндэтгэлийн бэлгэдэл мєн. 5.Монголын Улсын тєрийн далбаа нь улаан, хєх, улаан хосолсон єнгєтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундахь хэсэг нь мєнх тэнгэрийн хєх, тїїний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан єнгєтэй байна.Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн тєв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна.Далбааны єргєн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна. 6.Тєрийн тамга дєрвєлжин хэлбэртэй, голдоо тєрийн сїлдтэй, сїлдний хоёр талаар Монгол Улс гэсэн бичээстэй, арслангийн дїрс бїхий бариултай байна.Тєрийн тамгыг Монгол Улсын Ерєнхийлєгч барина. 7.Тєрийн бэлгэ тэмдгийг дээдлэн хэрэглэх журам, тєрийн дууллын їг, аяыг хуулиар бататгана. Арван гуравдугаар зїйл 1.Монгол Улсын тєрийн дээд байгууллагууд байнга оршдог хотыг Улсын нийслэл гэнэ. Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот мєн. 2.Монгол Улсын нийслэлийн эрх зїйн їндсийг хуулиар тогтооно. ХОЁРДУГААР БЇЛЭГ ХЇНИЙ ЭРХ, ЭРХ ЧЄЛЄЄ Арван дєрєвдїгээр зїйл 1.Монгол Улсад хууль ёсоор оршин суугаа хїн бїр хууль, шїїхийн ємнє эрх тэгш байна. 2.Хїнийг їндэс, угсаа, хэл, арьсны єнгє, нас, хїйс, нийгмийн гарал, байдал, хєрєнгє чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шїтлэг, їзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж їл болно.Хїн бїр эрх зїйн этгээд байна. Арван тавдугаар зїйл 1.Монгол Улсын иргэний харьяалал хийгээд харьяат болох, харьяатаас гарах їндэслэл, журмыг гагцхїї хуулиар тогтооно. 2.Монгол Улсын иргэнийг харьяатаас хасах, эх орноосоо хєєх, єєр улсад шилжїїлэн єгєхийг хориглоно. Арван зургадугаар зїйл Монгол Улсын иргэн дараахь їндсэн эрх, эрх чєлєєг баталгаатай эдэлнэ: 1/амьд явах эрхтэй.Монгол Улсын Эрїїгийн хуульд заасан онц хїнд гэмт хэрэг їйлдсэний учир шїїхийн хїчин тєгєлдєр тогтоолоор ялын дээд хэмжээ оногдуулснаас бусад тохиолдолд хїний амь нас бусниулахыг хатуу хориглоно; 2/эрїїл, аюулгїй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах эрхтэй; 3/хєдлєх, їл хєдлєх хєрєнгє шударгаар олж авах, эзэмших, ємчлєх, єв залгамжлуулах эрхтэй. Хувийн ємчийг хууль бусаар хураах, дайчлан авахыг хориглоно.Тєр, тїїний эрх бїхий байгууллага нь нийгмийн зайлшгїй хэрэгцээг їндэслэн хувийн ємчийн эд хєрєнгийг дайчлан авбал нєхєх олговор, їнийг тєлнє; 4/ажил мэргэжлээ чєлєєтэй сонгох, хєдєлмєрийн аятай нєхцєлєєр хангуулах, цалин хєлс авах, амрах, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй.Хэнийг ч хууль бусаар албадан хєдєлмєрлїїлж болохгїй; 5/єндєр наслах, хєдєлмєрийн чадвар алдах, хїїхэд тєрїїлэх, асрах болон хуульд заасан бусад тохиолдолд эд, мєнгєний тусламж авах эрхтэй; 6/эрїїл мэндээ хамгаалуулах, эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй.Иргэдэд эмнэлгийн тєлбєргїй тусламж їзїїлэх болзол, журмыг хуулиар тогтооно; 7/сурч боловсрох эрхтэй.Тєрєєс бїх нийтийн ерєнхий боловсролыг тєлбєргїй олгоно.Иргэд тєрєєс тавих шаардлагад нийцсэн хувийн сургууль байгуулан ажиллуулж болно; 8/соёл, урлаг, шинжлэх ухааны їйл ажиллагаа явуулах, бїтээл туурвих,їр шимийг нь хїртэх эрхтэй.Зохиогч, шинэ бїтээл, нээлтийн эрхийг хуулиар хамгаална; 9/шууд буюу тєлєєлєгчдийн байгууллагаараа уламжлан тєрийг удирдах хэрэгт оролцох эрхтэй.Тєрийн байгууллагад сонгох, сонгогдох эрхтэй.Сонгох эрхийг арван найман наснаас эдэлнэ.Сонгогдох насыг тєрийн зохих байгууллага, албан тушаалд тавих шаардлагыг харгалзан хуулиар тогтооно. 10/нийгмийн болон єєрсдийн ашиг сонирхол, їзэл бодлын їїднээс нам, олон нийтийн бусад байгууллага байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй.Нам,олон нийтийн бусад бїх байгууллага нийгэм, тєрийн аюулгїй байдлыг сахиж, хуулийг дээдлэн биелїїлнэ.Аль нэгэн нам,олон нийтийн бусад байгууллагад эвлэлдэн нэгдсэний тєлєє болон гишїїний нь хувьд хїнийг ялгаварлан гадуурхах, хэлмэгдїїлэхийг хориглоно.Тєрийн зарим тєрлийн албан хаагчийн намын гишїїнийг тїдгэлзїїлж болно; 11/улс тєр, эдийн засаг, нийгэм соёлын амьдрал, гэр бїлийн харилцаанд эрэгтэй, эмэгтэй тэгш эрхтэй. Гэрлэлт нь хуулиар тогтоосон насанд хїрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын тэгш эрх, сайн дурын харилцаанд їндэслэнэ.Гэр бїл, эх нялхас, хїїхдийн ашиг сонирхлыг тєр хамгаална; 12/тєрийн байгууллага, албан тушаалтанд єргєдєл, гомдлоо гаргаж шийдвэрлїїлэх эрхтэй.Тєрийн байгууллага, албан тушаалтан нь иргэдийн єргєдєл, гомдлыг хуулийн дагуу шийдвэрлэх їїрэгтэй; 13/халдашгїй, чєлєєтэй байх эрхтэй.Хуульд заасан їндэслэл, журмаас гадуур дур мэдэн хэнийг ч нэгжих, баривчлах, хорих, мєрдєн мєшгих, эрх чєлєєг нь хязгаарлахыг хориглоно.Хэнд боловч эрїї шїїлт тулгаж, хїнлэг бус, хэрцгий хандаж, нэр тєрийг нь доромжилж болохгїй.Баривчилсан шалтгаан, їндэслэлийг баривчлагдсан хїн,тїїний гэр бїлийнхэн, ємгєєлєгчид нь хуульд заасан хугацаанд мэдэгдэнэ.Иргэний хувийн ба гэр бїл,захидал харилцааны нууц, орон байрны халдашгїй байдлыг хуулиар хамгаална; 14/Монгол Улсын хууль, олон улсын гэрээнд заасан эрх, эрх чєлєє нь зєрчигдсєн гэж їзвэл уул эрхээ хамгаалуулахаар шїїхэд гомдол гаргах, бусдын хууль бусаар учруулсан хохирлыг нєхєн тєлїїлэх, єєрийн болон гэр бїлийн гишїїд, эцэг эх, їр хїїхдийнхээ эсрэг мэдїїлэг єгєхгїй байх, єєрийгєє ємгєєлєх, хууль зїйн туслалцаа авах, нотлох баримтыг шалгуулах, шударга шїїхээр шїїлгэх, хэргээ шїїх ажиллагаанд биеэр оролцох, шїїхийн шийдвэрийг давж заалдах, уучлал хїсэх эрхтэй. Єєрєє єєрийнхєє эсрэг мэдїїлэг єгєхийг шаардах, мэдїїлэг гаргуулахаар шахалт їзїїлэх, хїч хэрэглэхийг хориглоно.Гэм буруутай нь хуулийн дагуу шїїхээр нотлогдох хїртэл хэнийг ч гэмт хэрэг їйлдсэн гэм буруутайд тооцож їл болно.Гэм буруутны ял зэмлэлийг тїїний гэр бїлийн гишїїд, тєрєл саданд нь халдаан хэрэглэхийг хориглоно; 15/шашин шїтэх, эс шїтэх эрх чєлєєтэй; 16/итгэл їнэмшилтэй байх,їзэл бодлоо чєлєєтэй илэрхийлэх, їг хэлэх, хэвлэн нийтлэх, тайван жагсаал, цуглаан хийх эрх чєлєєтэй.Жагсаал, цуглаан хийх журмыг хуулиар тогтооно; 17/тєр, тїїний байгууллагаас хууль ёсоор тусгайлан хамгаалбал зохих нууцад хамаарахгїй асуудлаар мэдээлэл хайх, хїлээн авах эрхтэй.Хїний эрх, нэр тєр, алдар хїнд, улсыг батлан хамгаалах, їндэсний аюулгїй байдал, нийгмийн хэв журмыг хангах зорилгоор задруулж їл болох тєр, байгууллага, хувь хїний нууцыг хуулиар тогтоон хамгаална; 18/улсынхаа нутаг дэвсгэрт чєлєєтэй зорчих, тїр буюу байнга орших суух газраа сонгох, гадаадад явах,оршин суух, эх орондоо буцаж ирэх эрхтэй.Гадаадад явах, оршин суух эрхийг їндэсний болон хїн амын аюулгїй байдлыг хангах, нийгмийн хэв журмыг хамгаалахын тулд зєвхєн хуулиар хязгаарлаж болно. Арван долдугаар зїйл 1.Монгол Улсын иргэн шударга,хїнлэг ёсыг эрхэмлэн дараахь їндсэн їїргийг ёсчлон биелїїлнэ: 1/Їндсэн хууль, бусад хуулийг дээдлэн хїндэтгэж, сахин биелїїлэх; 2/хїний нэр тєр, алдар хїнд, эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хїндэтгэх; 3/хуулиар ногдуулсан албан татвар тєлєх; 4/эх орноо хамгаалах, хуулийн дагуу цэргийн алба хаах. 2.Хєдєлмєрлєх, эрїїл мэндээ хамгаалах, їр хїїхдээ єсгєн хїмїїжїїлэх, байгаль орчноо хамгаалах нь иргэн бїрийн журамт їїрэг мєн. Арван наймдугаар зїйл 1.Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэний эрх, їїргийг Монгол Улсын хууль, уул иргэнийг харьяалсан улстай байгуулсан гэрээгээр тогтооно. 2.Монгол Улс олон улсын гэрээгээр гадаадын иргэний эрх, їїргийг тодорхойлохдоо уул иргэнийг харьяалсан улстай энэ талаар харилцан адил байх зарчим баримтална. З.Монгол Улс нутаг дэвсгэртээ байгаа харьяалалгїй хїний эрх, їїргийг єєрийн хуулиар тогтооно. 4.Їзэл бодол, улс тєрийн хийгээд шударга ёсны бусад їйл ажиллагааныхаа улмаас хавчигдан мєшгєгдсєн гадаадын иргэн, харьяалалгїй хїн їндэслэл бїхий хїсэлт гаргавал Монгол Улсад орогнох эрх олгож болно. 5.Їндсэн хуулийн арван зургадугаар зїйлд заасан Монгол Улсын иргэний їндсэн эрх, эрх чєлєєг тус улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харьяалалгїй хїнд эдлїїлэхдээ Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээнд заасан хїний салшгїй эрхээс бусад эрхийн хувьд їндэсний болон хїн амын аюулгїй байдлыг хангах, нийгмийн хэв журмыг хамгаалахын тулд хуулиар зохих хязгаарлал тогтоож болно. Арван есдїгээр зїйл 1.Тєрєєс хїний эрх, эрх чєлєєг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зїйн болон бусад баталгааг бїрдїїлэх, хїний эрх, эрх чєлєєг зєрчихтэй тэмцэх, хєндєгдсєн эрхийг сэргээн эдлїїлэх їїргийг иргэнийхээ ємнє хариуцна. 2.Онц болон дайны байдал зарласан тохиолдолд Їндсэн хууль, бусад хуульд заасан хїний эрх, эрх чєлєєг гагцхїї хуулиар хязгаарлаж болно.Тийнхїї хязгаарласан хууль нь хїний амьд явах эрх, итгэл їнэмшилтэй байх, шашин шїтэх, эс шїтэх эрх чєлєє, тїїнчлэн хэнд боловч эрїї шїїлт тулгах,хїнлэг бус, хэрцгий хандахыг хориглосон хуулийн заалтыг їл хєндєнє. З.Хїн эрх, эрх чєлєєгєє эдлэхдээ їндэсний аюулгїй байдал, бусад хїний эрх, эрх чєлєєг хохироож, нийгмийн хэв журмыг гажуудуулж болохгїй. ГУРАВДУГААР БЇЛЭГ МОНГОЛ УЛСЫН ТЄРИЙН БАЙГУУЛАЛ НЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРАЛ Хорьдугаар зїйл Монгол Улсын Их Хурал бол тєрийн эрх барих дээд байгууллага мєн бєгєєд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхїї Улсын Их Хуралд хадгална. Хорин нэгдїгээр зїйл 1.Улсын Их Хурал нэг танхимтай, далан зургаан гишїїнтэй байна. 2.Улсын Их Хурлын гишїїнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бїхий иргэд нийтээрээ, чєлєєтэй, шууд сонгох эрхийн їндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дєрвєн жилийн хугацаагаар сонгоно. З.Улсын Их Хурлын гишїїнээр Монгол Улсын хорин таван нас хїрсэн, сонгуулийн эрх бїхий иргэнийг сонгоно. 4.Улсын Их Хурлын сонгуулийн журмыг хуулиар тогтооно. Хорин хоёрдугаар зїйл 1.Улсын нийт нутаг дэвсгэр буюу зарим хэсгийг нь хамарсан гэнэтийн аюул тохиолдсон, дайны ба нийтийн эмх замбараагїй байдал їїссэн зэрэг онцгой нєхцєлийн улмаас ээлжит сонгууль явуулах боломжгїй бол мєнхїї нєхцєл арилж, шинэ сонгогдсон гишїїдээ тангараг єргєтєл Улсын Их Хурал бїрэн эрхээ хэрэгжїїлнэ. 2.Улсын Их Хурал бїрэн эрхээ хэрэгжїїлэх боломжгїй гэж нийт гишїїний гуравны хоёроос доошгїй нь їзсэнээр буюу эсхїл мєнхїї шалтгаанаар Ерєнхийлєгч Улсын Их Хурлын даргатай зєвшилцєн санал болгосноор єєрєє тарах шийдвэр гаргаж болно. Ийнхїї тарах шийдвэр гаргасан бол шинэ сонгогдсон гишїїдээ тангараг єргєтєл Улсын Их Хурал бїрэн эрхээ эдэлнэ. Їндсэн хуульд єєрєєр заагаагїй бол Монгол Улсын Ерєнхий сайдыг томилох саналыг Улсын Их Хуралд єргєн мэдїїлснээс хойш дєчин тав хоногийн дотор Улсын Их Хурал хэлэлцэн шийдвэрлэж чадаагїй бол єєрєє тарах буюу эсхїл Монгол Улсын Ерєнхийлєгч Улсын Их Хурлыг тараах тухай шийдвэр гаргана. (Энэ заалтыг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр нэмсэн бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр нэмсэн) Хорин гуравдугаар зїйл 1.Улсын Их Хурлын гишїїн бол ард тїмний элч мєн бєгєєд нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. 2.Улсын Их Хурлын гишїїний бїрэн эрх нь Тєрийн сїлдэндээ тангараг єргєснєєр эхэлж, Улсын Их Хурлын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишїїд тангараг єргєснєєр дуусгавар болно. Хорин дєрєвдїгээр зїйл 1. Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишїїдийн дотроос нэр дэвшїїлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно. Улсын Их Хурлын тухайн сонгуулийн дїнд бий болсон нам, эвслийн бїлэг тус бїрээс Улсын Их Хурлын дэд даргыг сонгоно. (Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан) 2.Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргын бїрэн эрхийн хугацаа дєрвєн жил байх бєгєєд хуульд заасан їндэслэлээр хугацаанаас нь ємнє чєлєєлж, огцруулж болно. Хорин тавдугаар зїйл 1.Улсын Их Хурал тєрийн дотоод, гадаад бодлогын аль ч асуудлыг санаачлан хэлэлцэж болох бєгєєд дараахь асуудлыг єєрийн онцгой бїрэн эрхэд хадгалж шийдвэрлэнэ: 1/хууль батлах, нэмэлт, єєрчлєлт оруулах; 2/тєрийн дотоод, гадаад бодлогын їндсийг тодорхойлох; 3/Ерєнхийлєгчийн ба Улсын Их Хурал, тїїний гишїїний сонгуулийг товлон зарлах; 4/Улсын Их Хурлын Байнгын хороо, Засгийн газар, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бїтэц, бїрэлдэхїїнийг тогтоох, єєрчлєх; 5/Ерєнхийлєгчийг сонгогдсон гэж їзэж бїрэн эрхийг нь хїлээн зєвшєєрсєн хууль гаргах, чєлєєлєх, огцруулах; 6/Ерєнхий сайд, Засгийн газрын гишїїд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бїрэлдэхїїнийг томилох, єєрчлєх, огцруулах; 7/тєрийн санхїї, зээл, албан татвар, мєнгєний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хєгжлийн їндсэн чиглэлийг тодорхойлж, Засгийн газрын їйл ажиллагааны хєтєлбєр, улсын тєсєв, тїїний гїйцэтгэлийн тайланг батлах; 8/хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах; 9/улсын хил тогтоох; 10/Монгол Улсын їндэсний аюулгїй байдлын зєвлєлийн бїтэц, бїрэлдэхїїн, бїрэн эрхийг тогтоох; 11/Засгийн газрын єргєн мэдїїлснээр Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарийг батлах, єєрчлєх; 12/нутгийн єєрєє удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны эрх зїйн їндсийг тогтоох; 13/улсын цол, одон, медаль, цэргийн дээд цол бий болгох, тєрийн албаны зарим тусгай салбарын албан тушаалын зэрэг дэвийг тогтоох; 14/єршєєл їзїїлэх шийдвэр гаргах; 15/Засгийн газрын єргєн мэдїїлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах, гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах; 16/ард нийтийн санал асуулга явуулах. Сонгуулийн эрх бїхий иргэдийн олонхи нь оролцсон ард нийтийн санал асуулгыг хїчинтэйд тооцож, олонхийн санал авсан асуудлыг шийдвэрлэгдсэн гэж їзнэ; 17/Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бїрэн эрхт байдалд бусад улсаас аюул занал учруулж, зэвсэглэн халдвал дайн бїхий байдал зарлах, цуцлах; 18/энэ зїйлийн 2, З дахь хэсэгт заасан онцгой нєхцєлд улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь онц болон дайны байдал зарлах, эсхїл энэ тухай гаргасан Ерєнхийлєгчийн зарлигийг батлах, хїчингїй болгох. 2.Дараахь онцгой нєхцєл бий болсон їед їр дагаврыг нь арилгах, хїн ам, нийгмийн амьдралыг хэвийн болгохын тулд онц байдал зарлаж болно: 1/улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь оршин суугаа хїн амын амь нас, эрїїл мэнд, аж амьдрал, нийтийн аюулгїй байдалд шууд аюул учруулсан буюу учруулахуйц байгалийн гамшиг, гэнэтийн бусад аюул тохиолдсон; 2/Їндсэн хуулийн дэг журам, нийгмийн хууль ёсны тогтолцоо оршин тогтноход заналхийлсэн аливаа байгууллага, бїлэг хїний зохион байгуулалт бїхий хїч хэрэглэсэн хууль бус їйл ажиллагааны улмаас їїссэн нийтийн эмх замбараагїй байдлыг тєрийн байгууллага эрх хэмжээнийхээ дотор ердийн арга хэрэгслээр тохинуулах боломжгїй болсон. З.Улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь нийтийн эмх замбараагїй байдал їїсч, зэвсэгт мєргєлдєєнд хїрсэн, тийм мєргєлдєєн гарах бодит аюул бий болсон, бусад улсаас цэргийн хїчээр тїрэмгийлэн халдсан, эсхїл тийнхїї халдах нь бодитой болсон їед дайны байдал зарлаж болно. 4.Улсын Их Хурлын бусад бїрэн эрх, зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно. Хорин зургадугаар зїйл 1.Ерєнхийлєгч, Улсын Их Хурлын гишїїн, Засгийн газар хууль санаачлах эрх эдэлнэ. 2.Иргэд, бусад байгууллага хуулийн тєслийн тухай саналаа хууль санаачлагчид уламжилна. З.Монгол Улсын хуулийг Улсын Их Хурал албан ёсоор нийтлэх бєгєєд хэрэв хуульд єєрєєр заагаагїй бол ийнхїї нийтэлснээс хойш арав хоногийн дараа хїчин тєгєлдєр болно. Хорин долдугаар зїйл 1.Улсын Их Хурал бїрэн эрхээ чуулган, зохион байгуулалтын бусад хэлбэрээр хэрэгжїїлнэ. 2. Улсын Их Хурлын ээлжит чуулган хагас жил тутам нэг удаа тавиас доошгїй ажлын єдєр чуулна. (Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан) З.Улсын Их Хурлын гишїїдийн гуравны нэгээс дээшхийн шаардсанаар, эсхїл Ерєнхийлєгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар ээлжит бус чуулган чуулж болно. 4.Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганыг сонгууль явуулсан єдрєєс хойш гуч хоногийн дотор Ерєнхийлєгч, бусад чуулганыг Улсын Их Хурлын дарга товлон зарлана. 5.Ерєнхийлєгч онц болон дайны байдал зарлавал тїїнээс хойш далан хоёр цагийн дотор Улсын Их Хурал онцгой чуулганаа тусгайлан товлохгїйгээр чуулна. 6. Улсын Их Хурлын чуулганы болон Байнгын хорооны хуралдааныг гишїїдийн олонхи нь хїрэлцэн ирснээр хїчинтэйд їзэж, хуралдаанд оролцсон гишїїдийн олонхийн саналаар асуудлыг шийдвэрлэнэ. Ерєнхий сайд, Засгийн газрын гишїїнийг томилох тухай асуудал, тїїнчлэн хуульд єєрєєр заагаагїй бол бусад асуудлыг саналаа илээр гаргаж шийдвэрлэнэ. (Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан) Хорин наймдугаар зїйл. 1.Улсын Их Хурал їйл ажиллагааныхаа зохих салбар, чиглэлээр Байнгын хороодтой байна. 2.Байнгын хорооны бїрэн эрх, зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны журмыг Улсын Их Хурал тогтооно. Хорин есдїгээр зїйл 1. Улсын Их Хурлын гишїїн бїрэн эрхийнхээ хугацаанд улсын тєсвєєс цалин авна.Улсын Их Хурлын гишїїн нь Ерєнхий сайд, Засгийн газрын гишїїнээс бусад, хуулиар тогтоосон їїрэгт нь їл хамаарах ажил, албан тушаал хавсарч болохгїй. (Энэ хэсгийг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан) 2.Улсын Их Хурлын гишїїний халдашгїй байдлыг хуулиар хамгаална. З.Улсын Их Хурлын гишїїн гэмт хэрэгт холбогдсон тухай асуудлыг Улсын Их Хурлын чуулганаар хэлэлцэж, бїрэн эрхийг нь тїдгэлзїїлэх эсэхийг шийдвэрлэнэ. Уул гишїїн гэмт хэрэг їйлдсэн гэж шїїх тогтоовол Улсын Их Хурал тїїнийг гишїїнээс нь эгїїлэн татна. ХОЁР. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРЄНХИЙЛЄГЧ Гучдугаар зїйл 1.Монгол Улсын Ерєнхийлєгч бол тєрийн тэргїїн, Монголын ард тїмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч мєн. 2.Ерєнхийлєгчєєр дєчин таван нас хїрсэн, сїїлийн таваас доошгїй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Улсын уугуул иргэнийг дєрвєн жилийн хугацаагаар сонгоно. Гучин нэгдїгээр зїйл 1.Ерєнхийлєгчийн сонгууль хоёр шаттай байна. 2.Улсын Их Хуралд суудал бїхий нам дангаараа буюу хамтран Ерєнхийлєгчид тус бїр нэг хїний нэр дэвшїїлнэ. З.Анхан шатны сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бїхий иргэд нийтээрээ, чєлєєтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерєнхийлєгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. 4.Ерєнхийлєгчийн анхан шатны сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг Улсын Их Хурал Ерєнхийлєгчєєр сонгогдсон гэж їзэж бїрэн эрхийг нь хїлээн зєвшєєрсєн хууль гаргана. 5.Ерєнхийлєгчид нэр дэвшигчдийн хэн нь ч ийнхїї сонгогчдын олонхийн санал аваагїй бол анхны санал хураалтад оролцсон нийт сонгогчийн хамгийн олон санал авсан хоёр хїнийг дахин санал хураалтад оруулна. Дахин санал хураалтаар сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг Улсын Их Хурал Ерєнхийлєгчєєр сонгогдсон гэж їзэж бїрэн эрхийг нь хїлээн зєвшєєрсєн хууль гаргана. 6.Хэрэв хоёр дахь санал хураалтаар Ерєнхийлєгчид нэр дэвшигчдийн хэн нь ч ийнхїї сонгогчдын олонхийн санал аваагїй бол дахин сонгууль явуулна. 7.Ерєнхийлєгчийг зєвхєн нэг удаа улируулан сонгож болно. 8.Ерєнхийлєгч нь Ерєнхий сайд, Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишїїн, хуулиар тогтоосон їїрэгт нь їл хамаарах бусад ажил, албан тушаал хавсарч болохгїй. Хэрэв Ерєнхийлєгч єєр ажил, албан тушаал эрхэлж байгаа бол тангараг єргєсєн єдрєєсєє эхлэн уул їїргээс чєлєєлєгдєнє. Гучин хоёрдугаар зїйл 1.Ерєнхийлєгчийн бїрэн эрх тангараг єргєснєєр эхэлж, шинэ сонгогдсон Ерєнхийлєгч тангараг єргєснєєр дуусгавар болно. 2.Ерєнхийлєгч сонгогдсоноосоо хойш гуч хоногийн дотор "Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бїрэн эрхт байдал, ард тїмнийхээ эрх чєлєє, їндэсний эв нэгдлийг эрхэмлэн хамгаалж, Їндсэн хуулийг дээдлэн сахиж, Ерєнхийлєгчийн їїргийг шударгаар биелїїлэхээ батлан тангараглая" хэмээн Улсын Их Хуралд тангараг єргєнє. Гучин гуравдугаар зїйл 1.Ерєнхийлєгч дараахь їндсэн бїрэн эрхийг хэрэгжїїлнэ: 1/Улсын Их Хурлын баталсан хууль, бусад шийдвэрт бїхэлд нь буюу зарим хэсэгт нь хориг тавих. Ерєнхийлєгчийн тавьсан хоригийг Улсын Их Хурлаар хэлэлцэж, чуулганд оролцсон нийт гишїїний гуравны хоёр нь хїлээж аваагїй бол уг хууль, шийдвэр хїчин тєгєлдєр хэвээр їлдэнэ; 2/ Улсын Их Хуралд олонхи суудал авсан нам, эвслээс нэр дэвшїїлсэн хїнийг; аль ч нам, эвсэл олонхийн суудал аваагїй бол хамгийн олон суудал авсан нам, эвсэл бусад нам, эвсэлтэй зєвшилцєн нэр дэвшїїлсэн хїнийг; хэрэв хамгийн олон суудал авсан нам, эвсэл бусад нам, эвсэлтэй зєвшилцєж Ерєнхий сайдад нэр дэвшїїлж чадаагїй бол Улсын Их Хуралд суудал авсан нам, эвсэл зєвшилцєн олонхиороо нэр дэвшїїлсэн хїнийг Ерєнхий сайдаар томилох саналыг тав хоногийн дотор Улсын Их Хуралд оруулах; (Энэ заалтыг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр єєрчлєн найруулсан) 3/єєрийн бїрэн эрхэд хамаарах асуудлаар Засгийн газарт чиглэл єгєх. Энэ талаар Ерєнхийлєгч зарлиг гаргавал тїїнд Ерєнхий сайд гарын їсэг зурснаар хїчин тєгєлдєр болно; 4/гадаад харилцаанд улсаа бїрэн эрхтэй тєлєєлж, Улсын Их Хуралтай зєвшилцєн Монгол Улсын нэрийн ємнєєс олон улсын гэрээ байгуулах; 5/Монгол Улсаас гадаад улсад суух бїрэн эрхт тєлєєлєгчийн газрын тэргїїнийг Улсын Их Хуралтай зєвшилцєн томилох буюу эгїїлэн татах; 6/Монгол Улсад суух гадаад улсын бїрэн эрхт тєлєєлєгчийн газрын тэргїїний итгэмжлэх, эгїїлэн татах жуух бичгийг хїлээн авах; 7/улсын цол, цэргийн дээд цол хїртээх, одон, медалиар шагнах; 8/уучлал їзїїлэх; 9/Монгол Улсын харьяат болох, харьяатаас гарах, тус улсад орогнох эрх олгох асуудлыг шийдвэрлэх; 10/Монгол Улсын їндэсний аюулгїй байдлын зєвлєлийг тэргїїлэх; 11/бїх нийтийн буюу хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаа зарлах; 12/Їндсэн хуулийн хорин тавдугаар зїйлийн 2, З дахь хэсэгт заасан онцгой нєхцєл бий болбол Улсын Их Хурлын чуулганы чєлєє цагт, хойшлуулшгїй тохиолдолд улсын нийт нутаг дэвсгэрт буюу зарим хэсэгт нь онц болон дайны байдал зарлах, тїїнчлэн цэрэг хєдєлгєх захирамж єгєх. Онц байдал, дайны байдал зарласан Ерєнхийлєгчийн зарлигийг Улсын Их Хурал уул зарлиг гарснаас хойш долоо хоногийн дотор хэлэлцэж батлах буюу хїчингїй болгоно. Хэрэв Улсын Их Хурал шийдвэр гаргаагїй бол уул зарлиг хїчингїй болно. 2.Ерєнхийлєгч Монгол Улсын зэвсэгт хїчний ерєнхий командлагч байна. З.Ерєнхийлєгч Улсын Их Хуралд болон ард тїмэндээ хандан илгээлт гаргаж, чуулганд єєрийн тааллаар оролцон улс орны дотоод, гадаад байдлын нэн чухал асуудлаар мэдээлж, саналаа оруулж болно. 4.Ерєнхийлєгчид тодорхой бїрэн эрхийг зєвхєн хуулиар олгож болно. Гучин дєрєвдїгээр зїйл 1.Ерєнхийлєгч бїрэн эрхийнхээ хїрээнд хуульд нийцїїлэн зарлиг гаргана. 2.Ерєнхийлєгчийн зарлиг хуульд нийцээгїй бол Ерєнхийлєгч єєрєє буюу Улсын Их Хурал хїчингїй болгоно. Гучин тавдугаар зїйл 1.Ерєнхийлєгч Улсын Их Хуралд ажлаа хариуцна. 2.Ерєнхийлєгч тангаргаасаа няцаж Їндсэн хууль, Ерєнхийлєгчийн бїрэн эрхийг зєрчвєл Їндсэн хуулийн цэцийн дїгнэлтийг їндэслэн Улсын Их Хурлаар хэлэлцэж чуулганд оролцсон нийт гишїїний дийлэнх олонхийн саналаар огцруулна. Гучин зургадугаар зїйл 1.Ерєнхийлєгчийн бие, єргєє, унаа халдашгїй дархан байна. 2.Ерєнхийлєгчийн нэр тєр, халдашгїй байдлыг хуулиар хамгаална. Гучин долдугаар зїйл 1.Ерєнхийлєгчийг тїр эзгїйд бїрэн эрхийг нь Улсын Их Хурлын дарга хэрэгжїїлнэ. 2.Ерєнхийлєгч огцорсон, нас нєгчсєн, хїсэлтээрээ чєлєєлєгдсєн бол Ерєнхийлєгч шинээр сонгогдож тангараг єргєх хїртэл бїрэн эрхийг нь Улсын Их Хурлын дарга хэрэгжїїлнэ. Энэ тохиолдолд Улсын Их Хурал Ерєнхийлєгчийн сонгуулийг дєрвєн сарын дотор зарлан явуулна. З.Улсын Их Хурлын дарга Ерєнхийлєгчийн їїрэг гїйцэтгэх журмыг хуулиар тогтооно. ГУРАВ. МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗАР Гучин наймдугаар зїйл 1.Монгол Улсын Засгийн газар бол тєрийн гїйцэтгэх дээд байгууллага мєн. 2.Засгийн газар тєрийн хуулийг биелїїлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг їїргийн дагуу дараахь їндсэн бїрэн эрхийг хэрэгжїїлнэ: 1/Їндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; 2/шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хєгжлийн їндсэн чиглэл, улсын тєсєв, зээл, санхїїгийн тєлєвлєгєєг боловсруулж Улсын Их Хуралд єргєж, гарсан шийдвэрийг биелїїлэх; 3/салбарын ба салбар хоорондын, тїїнчлэн бїс нутгийн хєгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжїїлэх; 4/хїрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зїй зохистой ашиглах, нєхєн сэргээх арга хэмжээ авах; 5/тєрийн захиргааны тєв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын їйл ажиллагааг удирдан чиглїїлэх; 6/улсыг батлан хамгаалах хїчин чадлыг бэхжїїлж, їндэсний аюулгїй байдлыг хангах; 7/хїний эрх, эрх чєлєєг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжїїлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжїїлэх; 8/тєрийн гадаад бодлого хэрэгжїїлэх; 9/Улсын Их Хуралтай зєвшилцєж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжїїлэх, тїїнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. З. Засгийн газрын тодорхой бїрэн эрх, зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно. Гучин есдїгээр зїйл 1.Засгийн газар Ерєнхий сайд, гишїїдээс бїрдэнэ. 2.Монгол Улсын Ерєнхий сайд Засгийн газрын бїтэц, бїрэлдэхїїн, тїїнд єєрчлєлт оруулах саналаа Ерєнхийлєгчтэй зєвшилцєн Улсын Их Хуралд єргєн мэдїїлнэ. Ерєнхий сайд уул асуудлыг Ерєнхийлєгчтэй долоо хоногийн дотор зєвшилцєж чадаагїй бол Улсын Их Хуралд єєрєє єргєн мэдїїлнэ. (Энэ заалтыг 1999 оны 12 дугаар сарын 24-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр нэмсэн бєгєєд Їндсэн Хуулийн Цэцийн 2000 оны 02 дугаар тогтоолоор хїчингїй болсон. Мєн 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний єдєр батлагдсан Монгол Улсын Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлтєєр нэмсэн) З.Засгийн газрын гишїїдийг Ерєнхий сайдын єргєн мэдїїлснээр Улсын Их Хурал хїн бїрээр хэлэлцэж томилно. Дєчдїгээр зїйл 1.Засгийн газрын бїрэн эрхийн хугацаа дєрвєн жил байна. 2.Засгийн газрын бїрэн эрх Улсын Их Хурлаас Ерєнхий сайдыг томилсноор эхэлж, шинэ Ерєнхий сайдыг томилсноор дуусгавар болно. Дєчин нэгдїгээр зїйл 1.Ерєнхий сайд Засгийн газрыг удирдаж, тєрийн хууль биелїїлэх ажлыг Улсын Их Хурлын ємнє хариуцна. 2.Засгийн газар їйл ажиллагаагаа Улсын Их Хуралд тайлагнана. Дєчин хоёрдугаар зїйл Ерєнхий сайд, Засгийн газрын гишїїний халдашгїй байдлыг хуулиар хамгаална. Дєчин гуравдугаар зїйл 1.Засгийн газар бїрэн эрхээ хэрэгжїїлэх боломжгїй гэж їзвэл хугацаа дуусахаас ємнє огцрох тухайгаа Ерєнхий сайд Улсын Их Хуралд єргєн мэдїїлж болно. 2.Ерєнхий сайд, эсхїл Засгийн газрын гишїїдийн тэн хагас нь нэгэн зэрэг огцорвол Засгийн газар бїрэлдэхїїнээрээ огцорно. З.Улсын Их Хурал Засгийн газрыг огцруулах тухай єєрєє санаачилсан болон Ерєнхийлєгчийн санал, Ерєнхий сайдын мэдэгдлийг хїлээн авснаас хойш арван тав хоногийн дотор Засгийн газрыг огцруулах эсэхийг хэлэлцэн шийдвэрлэнэ. 4.Улсын Их Хурлын гишїїдийн дєрєвний нэгээс доошгїй нь Засгийн газрыг огцруулах тухай саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал хэлэлцэн шийдвэрлэнэ. Дєчин дєрєвдїгээр зїйл Єєрт нь итгэл хїлээлгэж байгаа эсэхийг илэрхийлж єгєхийг хїсч Засгийн газар тогтоолын тєсєл оруулбал Улсын Их Хурал уул асуудлыг дєчин гуравдугаар зїйлийн З дахь хэсэгт заасан журмаар шийдвэрлэнэ. Дєчин тавдугаар зїйл 1.Засгийн газар хууль тогтоомжид нийцїїлэн бїрэн эрхийнхээ дотор тогтоол, захирамж гаргах бєгєєд тїїнд Ерєнхий сайд, тухайн шийдвэрийн биелэлтийг хариуцсан сайд гарын їсэг зурна. 2.Засгийн газрын тогтоол, захирамж нь хууль тогтоомжид нийцээгїй бол Засгийн газар єєрєє буюу Улсын Их Хурал хїчингїй болгоно. Дєчин зургадугаар зїйл 1.Монгол Улсын яам, тєрийн бусад албан газрыг хуулийн дагуу байгуулна. 2.Монгол Улсын тєрийн жинхэнэ албан хаагч Монгол Улсын иргэн байх бєгєєд Їндсэн хууль, бусад хуулийг чандлан баримталж ард тїмнийхээ тусын тулд, иргэний ёсоор тєрийн ашиг сонирхолд захирагдан ажиллана. З.Тєрийн албан хаагчийн ажиллах нєхцєл, баталгааг хуулиар тогтооно. ДЄРЄВ. ШЇЇХ ЭРХ МЭДЭЛ Дєчин долдугаар зїйл 1.Монгол Улсад шїїх эрх мэдлийг гагцхїї шїїх хэрэгжїїлнэ. 2.Ямар ч нєхцєлд хуулиас гадуур шїїх байгуулах, шїїх эрх мэдлийг єєр байгууллага эрхлэн хэрэгжїїлэхийг хориглоно. З.Шїїхийг зєвхєн Їндсэн хууль, бусад хуулийн дагуу байгуулна. Дєчин наймдугаар зїйл 1.Шїїхийн їндсэн тогтолцоо Улсын дээд шїїх, аймаг, нийслэлийн шїїх, сум буюу сум дундын, дїїргийн шїїхээс бїрдэх бєгєєд эрїї, иргэн, захиргааны зэрэг шїїн таслах ажлын тєрлєєр шїїхийг дагнан байгуулж болно. Дагнасан шїїхийн їйл ажиллагаа, шийдвэр нь Улсын дээд шїїхийн хяналтаас гадуур байж їл болно. 2.Шїїхийн зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны эрх зїйн їндсийг хуулиар тогтооно. З.Шїїх улсын тєсвєєс санхїїжинэ. Шїїх їйл ажиллагаагаа явуулах эдийн засгийн баталгааг тєр хангана. Дєчин есдїгээр зїйл 1.Шїїгч хараат бус байж, гагцхїї хуульд захирагдана. 2.Ерєнхийлєгч, Ерєнхий сайд, Улсын Их Хурлын ба Засгийн газрын гишїїн, тєр, нам, олон нийтийн бусад байгууллагын албан тушаалтан, иргэн хэн боловч шїїгчээс шїїн таслах їїргээ хэрэгжїїлэхэд хєндлєнгєєс оролцож болохгїй. З.Шїїгчийн хараат бус, шїїхийн бие даасан байдлыг хангах зорилгоор Шїїхийн ерєнхий зєвлєл ажиллана. 4.Шїїхийн ерєнхий зєвлєл шїїх, шїїгчийн шїїн таслах ажиллагаанд оролцохгїйгээр, гагцхїї хуульчдаас шїїгчийг шилж олох, эрх ашгийг нь хамгаалах зэрэг шїїхийг бие даан ажиллах нєхцєлєєр хангахтай холбогдсон їїргийг биелїїлнэ. 5.Шїїхийн ерєнхий зєвлєлийн зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно. Тавьдугаар зїйл 1.Монгол Улсын дээд шїїх бол шїїхийн дээд байгууллага мєн бєгєєд дараахь бїрэн эрхийг хэрэгжїїлнэ: 1/хуулиар харьяалуулсан эрїїгийн хэрэг, эрх зїйн маргааныг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэх; 2/давж заалдах болон хяналтын журмаар доод шатны шїїхийн шийдвэрийг хянан їзэх; З/хууль, тїїнд заасан хїний эрх, эрх чєлєєг хамгаалах талаар Їндсэн хуулийн цэц, Улсын ерєнхий прокуророос шилжїїлсэн асуудлыг хянан шийдвэрлэх; 4/Їндсэн хуулиас бусад хуулийг зєв хэрэглэх талаар албан ёсны тайлбар гаргах; 5/хуулиар эрх олгосон бусад асуудлыг шийдвэрлэх. 2.Улсын дээд шїїхийн шийдвэр шїїхийн эцсийн шийдвэр байх бєгєєд тїїнийг бїх шїїх, бусад этгээд заавал биелїїлнэ. Хэрэв Улсын дээд шїїхийн шийдвэр хуульд харшилбал тїїнийг Улсын дээд шїїх єєрєє хїчингїй болгоно. Улсын дээд шїїхийн тайлбар хуульд харшилбал хуулийг дагаж биелїїлнэ. З.Улсын дээд шїїх, бусад шїїх нь Їндсэн хуульд нийцээгїй, албан ёсоор нийтлээгїй хуулийг хэрэглэх эрхгїй. Тавин нэгдїгээр зїйл 1.Улсын дээд шїїх Ерєнхий шїїгч, шїїгчдээс бїрдэнэ. 2.Шїїхийн ерєнхий зєвлєлєєс Улсын дээд шїїхийн шїїгчдийг Улсын Их Хуралд танилцуулснаар, бусад шїїхийн шїїгчдийг Шїїхийн ерєнхий зєвлєлийн санал болгосноор тус тус Ерєнхийлєгч томилно. Ерєнхий шїїгчийг Улсын дээд шїїхийн санал болгосноор гишїїдийнх нь дотроос зургаан жилийн хугацаагаар Ерєнхийлєгч томилно. З.Хууль зїйн дээд боловсролтой, мэргэжлээрээ арваас доошгїй жил ажилласан, Монгол Улсын гучин таван нас хїрсэн иргэнийг Улсын дээд шїїхийн шїїгчээр; хууль зїйн дээд боловсролтой, гурваас доошгїй жил мэргэжлээрээ ажилласан, Монгол Улсын хорин таван нас хїрсэн иргэнийг бусад шїїхийн шїїгчээр томилж болно. 4.Їндсэн хууль, шїїхийн тухай хуульд заасан їндэслэл, шїїхийн хїчин тєгєлдєр шийдвэрийн дагуу огцруулах, эсхїл хїсэлтээр нь чєлєєлєхєєс бусад тохиолдолд аль ч шатны шїїхийн шїїгчийг огцруулахыг хориглоно. Тавин хоёрдугаар зїйл 1.Бїх шатны шїїх хэрэг, маргааныг хамтын зарчмаар хянан хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 2.Анхан шатны шїїх хэрэг, маргааныг хамтран шийдвэрлэхдээ иргэдийн тєлєєлєгчдийг хуульд заасан журмын дагуу оролцуулна. З.Хуульд тусгайлан зїйлчилж заасан зарим хэргийг шїїгч дангаар хянан шийдвэрлэж болно. Тавин гуравдугаар зїйл 1.Шїїн таслах ажиллагааг монгол хэлээр явуулна. 2.Монгол хэл мэдэхгїй хїнд хэргийн баримт сэлтийг хэлмэрчлїїлэн бїрэн танилцуулах бєгєєд шїїх хуралдаан дээр эх хэлээр нь їг хэлэх эрх олгоно. Тавин дєрєвдїгээр зїйл Хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд шїїх хэргийг ил таслан шийдвэрлэнэ. Тавин тавдугаар зїйл 1.Шїїгдэгч єєрийгєє ємгєєлєх эрхтэй. 2.Шїїгдэгчид энэ эрхээ эдлэхэд хїсэлтээр нь буюу хуульд зааснаар хууль зїйн мэргэжлийн туслалцаа їзїїлнэ. Тавин зургадугаар зїйл 1.Прокурор хэрэг бїртгэх, мєрдєн байцаах, ял эдлїїлэх ажиллагаанд хяналт тавьж, шїїх хуралдаанд тєрийн нэрийн ємнєєс оролцоно. 2.Улсын ерєнхий прокурор, тїїний орлогч нарыг Улсын Их Хуралтай зєвшилцєн Ерєнхийлєгч зургаан жилийн хугацаагаар томилно. З.Монгол Улсын прокурорын байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны эрх зїйн їндсийг хуулиар тогтооно. ДЄРЄВДЇГЭЭР БЇЛЭГ МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, ТЇЇНИЙ УДИРДЛАГА Тавин долдугаар зїйл 1.Монгол Улсын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд аймаг, нийслэлд, аймаг нь суманд, сум нь багт, нийслэл нь дїїрэгт, дїїрэг нь хороонд хуваагдана. 2.Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж дэх хот, тосгоны эрх зїйн їндсийг хуулиар тогтооно. З.Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг єєрчлєх асуудлыг эдийн засгийн бїтэц, хїн амын байршлыг харгалзан тухайн нутгийн Хурал, иргэдийн саналыг їндэслэн Улсын Их Хурал шийдвэрлэнэ. Тавин наймдугаар зїйл 1.Аймаг, нийслэл, сум дїїрэг бол хуулиар тусгайлан олгосон чиг їїрэг, єєрийн удирдлага бїхий засаг захиргаа, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг, нийгмийн цогцолбор мєн. 2.Аймаг, нийслэл, сум, дїїргийн хилийн цэсийг Засгийн газрын єргєн мэдїїлснээр Улсын Их Хурал батална. Тавин есдїгээр зїйл 1.Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага нь нутгийн єєрєє удирдах ёсыг тєрийн удирдлагатай хослуулах їндсэн дээр хэрэгжинэ. 2.Нутгийн єєрєє удирдах байгууллага бол аймаг, нийслэл, сум, дїїрэгт тухайн нутаг дэвсгэрийн иргэдийн Тєлєєлєгчдийн Хурал, баг, хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал, тухайн Хурлын хуралдааны чєлєє цагт тїїний Тэргїїлэгчид мєн. З.Аймаг, нийслэлийн Тєлєєлєгчдийн Хурлыг дєрвєн жилийн хугацаагаар сонгоно. Эдгээр Хурлын болон сум, дїїргийн хурлын тєлєєлєгчдийн тоо, сонгох журмыг хуулиар тогтооно. Жардугаар зїйл 1.Аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрт тєрийн удирдлагыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг, баг, хорооны Засаг дарга хэрэгжїїлнэ. 2.Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг, баг, хорооны Хурлаас нэр дэвшїїлж, аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг Ерєнхий сайд; сум, дїїргийн Засаг даргыг харьяалах аймаг, нийслэлийн Засаг дарга; баг, хорооны Засаг даргыг харьяалах сум, дїїргийн Засаг дарга тус тус дєрвєн жилийн хугацаагаар томилно. З.Ерєнхий сайд буюу дээд шатны нэгжийн Засаг дарга доод шатныхаа нэгжийн Засаг даргад нэр дэвшигчийг томилохоос татгалзвал энэ зїйлийн 2 дахь хэсэгт заасан журмаар дахин нэр дэвшїїлж томилтол ємнєх Засаг дарга бїрэн эрхээ хэвээр хадгална. Жаран нэгдїгээр зїйл 1.Засаг дарга тухайн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжїїлэхийн хамт засаг тєрийн тєлєєлєгчийн хувьд харьяа нутаг дэвсгэртээ хууль тогтоомж, Засгийн газар, харьяалах дээд шатныхаа байгууллагын шийдвэрийн гїйцэтгэлийг хангах ажлыг Засгийн газар, дээд шатны Засаг даргын ємнє хариуцна. 2.Засаг дарга тухайн аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг, баг, хорооны Хурлын шийдвэрт хориг тавих эрхтэй. З.Тавьсан хоригийг нь Хурал єєрийн тєлєєлєгчдийн олонхийн саналаар няцаасан нєхцєлд Засаг дарга уул шийдвэрийг биелїїлэх боломжгїй гэж їзвэл огцрох хїсэлтээ зохих Хурал, Ерєнхий сайд буюу харьяалах дээд шатны Засаг даргад гаргаж болно. 4.Аймаг, нийслэл, сум, дїїргийн Засаг даргын ажлын алба нь тамгын газар мєн. Тамгын газрын бїтэц, орон тооны хязгаарыг Засгийн газар нэг бїрчлэн буюу нэг маягаар тогтооно. Жаран хоёрдугаар зїйл 1.Нутгийн єєрєє удирдах байгууллага тухайн аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудлыг бие дааж шийдвэрлэхийн хамт улс, дээд шатны нэгжийн чанартай асуудлыг шийдвэрлэхэд хїн амыг зохион байгуулж оролцуулна. 2.Нутгийн єєрєє удирдах байгууллагын эрх хэмжээний асуудлыг дээд шатны байгууллага нь шийдвэрлэж їл болно. Хэрэв нутаг дэвсгэрийн амьдралын тодорхой асуудлыг шийдвэрлэх талаар хууль, тєрийн зохих дээд байгууллагын шийдвэрт тухайлан заагаагїй бол нутгийн єєрєє удирдах байгууллага Їндсэн хуульд нийцїїлэн бие даан шийдвэрлэж болно. З.Улсын Их Хурал, Засгийн газраас шаардлагатай хэмээн їзсэн тохиолдолд єєрийн бїрэн эрхэд хамаарах зарим асуудлыг шийдвэрлїїлэхээр аймаг, нийслэлийн Хурал, Засаг даргад шилжїїлж болно. Жаран гуравдугаар зїйл 1.Аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг, баг, хорооны Хурал эрх хэмжээнийхээ дотор тогтоол, Засаг дарга захирамж гаргана. 2.Хурлын тогтоол, Засаг даргын захирамж нь хууль тогтоомж, Ерєнхийлєгчийн зарлиг, Засгийн газар, харьяалах дээд шатны байгууллагын шийдвэрт нийцсэн байх бєгєєд тїїнийг тус тусын нутаг дэвсгэрт хїчин тєгєлдєр дагаж мєрдєнє. З.Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, тїїний удирдлагын эрх хэмжээ, зохион байгуулалт, їйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно. ТАВДУГААР БЇЛЭГ МОНГОЛ УЛСЫН ЇНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ Жаран дєрєвдїгээр зїйл 1.Монгол Улсын Їндсэн хуулийн цэц бол Їндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, тїїний заалтыг зєрчсєн тухай дїгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх бїрэн эрх бїхий байгууллага, Їндсэн хуулийг чандлан сахиулах баталгаа мєн. 2.Їндсэн хуулийн цэц, тїїний гишїїн їїргээ гїйцэтгэхдээ гагцхїї Їндсэн хуульд захирагдах бєгєєд аливаа байгууллага, албан тушаалтан, бусад хїнээс хараат бус байна. З.Їндсэн хуулийн цэцийн гишїїний хараат бус байдал Їндсэн хууль, бусад хуулиар тогтоосон баталгаагаар хангагдана. Жаран тавдугаар зїйл 1.Їндсэн хуулийн цэц есєн гишїїнээс бїрдэнэ. Тэдгээрийн гурвыг Улсын Их Хурал, гурвыг Ерєнхийлєгч, гурвыг Улсын дээд шїїхийн санал болгосноор Улсын Их Хурал зургаан жилийн хугацаагаар томилно. 2.Їндсэн хуулийн цэцийн гишїїнээр хууль зїй, улс тєрийн єндєр мэргэшилтэй, Монгол Улсын дєчин нас хїрсэн иргэнийг томилно. З.Їндсэн хуулийн цэцийн даргаар есєн гишїїний аль нэгийг гурван жилийн хугацаагаар гишїїдийн олонхийн саналаар сонгоно. Тїїнийг нэг удаа улируулан сонгож болно. 4.Їндсэн хуулийн цэцийн дарга, гишїїн хууль зєрчвєл Їндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр, анх илгээсэн байгууллагын саналыг їндэслэн Улсын Их Хурал эгїїлэн татаж болно. 5.Їндсэн хуулийн цэцийн бїрэлдэхїїнд Ерєнхийлєгч, Улсын Их Хурлын гишїїн, Ерєнхий сайд, Засгийн газрын гишїїн, Улсын дээд шїїхийн шїїгч орж їл болно. Жаран зургадугаар зїйл 1.Їндсэн хуулийн цэц нь Їндсэн хуулийг зєрчсєн тухай маргааныг иргэдийн єргєдєл, мэдээллийн дагуу єєрийн санаачилгаар буюу Улсын Их Хурал, Ерєнхийлєгч, Ерєнхий сайд, Улсын дээд шїїх, Улсын ерєнхий прокурорын хїсэлтээр хянан шийдвэрлэнэ. 2.Їндсэн хуулийн цэц энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан їндэслэлээр дараахь маргаантай асуудлаар дїгнэлт гаргаж Улсын Их Хуралд оруулна: 1/хууль, зарлиг, Улсын Их Хурал, Ерєнхийлєгчийн бусад шийдвэр, тїїнчлэн Засгийн газрын шийдвэр, Монгол Улсын олон улсын гэрээ Їндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэх; 2/ард нийтийн санал асуулга, Улсын Их Хурал, тїїний гишїїний ба Ерєнхийлєгчийн сонгуулийн талаар сонгуулийн тєв байгууллагын гаргасан шийдвэр Їндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэх; З/Ерєнхийлєгч, Улсын Их Хурлын дарга, гишїїн, Ерєнхий сайд, Засгийн газрын гишїїн, Улсын дээд шїїхийн Ерєнхий шїїгч, Улсын ерєнхий прокурор Їндсэн хууль зєрчсєн эсэх; 4/Ерєнхийлєгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерєнхий сайдыг огцруулах, Улсын Их Хурлын гишїїнийг эгїїлэн татах їндэслэл байгаа эсэх. З.Энэ зїйлийн 2 дахь хэсгийн 1, 2-т заасны дагуу оруулсан дїгнэлтийг Улсын Их Хурал хїлээн зєвшєєрєєгїй бол Їндсэн хуулийн цэц дахин хянан їзэж эцсийн шийдвэр гаргана. 4.Хууль, зарлиг, Улсын Их Хурал, Ерєнхийлєгчийн бусад шийдвэр, тїїнчлэн Засгийн газрын шийдвэр, Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь Їндсэн хуульд нийцээгїй гэж Їндсэн хуулийн цэц шийдвэр гаргавал зохих хууль, зарлиг, батламж, шийдвэр хїчингїй болно. Жаран долдугаар зїйл Їндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр гармагцаа хїчин тєгєлдєр болно. ЗУРГАДУГААР БЇЛЭГ МОНГОЛ УЛСЫН ЇНДСЭН ХУУЛЬД НЭМЭЛТ, ЄЄРЧЛЄЛТ ОРУУЛАХ Жаран наймдугаар зїйл 1.Їндсэн хуульд нэмэлт, єєрчлєлт оруулах санаачилгыг хууль санаачлах эрх бїхий байгууллага, албан тушаалтан гаргах бєгєєд саналыг Їндсэн хуулийн цэц Улсын Их Хуралд єргєн мэдїїлж болно. 2.Їндсэн хуульд нэмэлт, єєрчлєлт оруулах асуудлаар Улсын Их Хурлын гишїїдийн гуравны хоёроос доошгїйн саналаар ард нийтийн санал асуулга явуулж болно. Санал асуулгыг Їндсэн хуулийн хорин тавдугаар зїйлийн 1 дэх хэсгийн 16-д заасан їндэслэлийн дагуу явуулна. Жаран есдїгээр зїйл 1.Їндсэн хууль, тїїнд оруулах нэмэлт, єєрчлєлтийг Улсын Их Хурлын нийт гишїїний дєрєвний гурваас доошгїйн саналаар батална. 2.Їндсэн хуульд оруулах нэмэлт, єєрчлєлтийг Улсын Их Хуралд хоёр удаа авч хэлэлцэхэд ийнхїї нийт гишїїний дєрєвний гурваас доошгїйн санал авч эс чадвал уул тєслийг ээлжит сонгуулиар сонгогдсон Улсын Их Хурлын шинэ бїрэлдэхїїн ажлаа эхэлтэл дахин авч хэлэлцэхгїй. З.Улсын Их Хурал ээлжит сонгууль явуулахын ємнєх зургаан сарын дотор Їндсэн хуульд нэмэлт, єєрчлєлт оруулж їл болно. 4.Їндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, єєрчлєлт Їндсэн хуулийн нэгэн адил хїчинтэй байна. Далдугаар зїйл 1.Їндсэн хуульд хууль, зарлиг, тєрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний їйл ажиллагаа бїрнээ нийцсэн байвал зохино. 2.Монгол Улсын Їндсэн хуулийг 1992 оны хоёрдугаар сарын 12-ны єдрийн 12 цаг буюу арван долдугаар жарны усан бичин жилийн хаврын тэргїїн хар барс сарын шинийн есний идрийн барилдлагаатай єлзийт сайн шар морин єдрийн морин цагаас эхлэн улс даяар дагаж мєрдєнє. Мэдэгтїн, сахигтун! Бїгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурал 1992 оны нэгдїгээр сарын Улаанбаатар 1З-ны єдрийн 11 цаг З5 минут хот