|
د¯Õ
ÝÐÕ ÌÝÄËÈÉÍ
ÁÎËÎÍ ÕÓÓËÜ
ÑÀÕÈÓËÀÕ
ÒªÂ, ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ
ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÓÓÄÛÍ
ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ
ÍÝÃÄÑÝÍ ÇªÂ˪êªÍÄ
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
ÅЪÍÕÈÉ˪Ã×
Í.ÁÀÃÀÁÀÍÄÈÉÍ
ÕÝËÑÝÍ ¯Ã
2003 îíû ãóðàâäóãààð
ñàðûí 3
Ýðõýì
õóóëü÷èä,
õàòàãòàé
íî¸ä îî,
Ø¿¿õ
ýðõ ìýäëèéí
áîëîí õóóëü
ñàõèóëàõ
áàéãóóëëàãûí
óäèðäàõ àæèëòíóóä
õóðàí öóãëàð÷,
ºíãºðñíºº
öýãíýí ä¿ãíýæ,
èðýýä¿éãýý
òîäîðõîéëîí
ÿðèëöàõ øààðäëàãà
ç¿é ¸ñîîð
òóëãàìäàæ
áàéãààã õàðãàëçàí
Ìîíãîë Óëñûí
Åðºíõèéëºã÷
ýíýõ¿¿ íýãäñýí
çºâëºë㺺íèéã
ººðèéí èâýýë
äîð çîõèîí
áàéãóóëàõ
íü ç¿éòýé
õýìýýí øèéäâýðëýñýí
þì.
¯¿íä
öººíã¿é ó÷èð
øàëòãààí
áèé.Ìîíãîëûí
àðä ò¿ìýí
õ¿ì¿¿íëýã,
èðãýíèé àðä÷èëñàí
íèéãìèéã
÷èã áàðèìæàà
áîëãîí ñîíãîëò
õèéæ ¯íäñýí
õóóëèàðàà
òóíõàãëàñàí
òýð öàãààñ
õîéø õ¿íèé
àìüäðàëûí
á¿õýë á¿òýí
íýãýí ìº÷ëºã
óëèðàí ºíãºð÷,
¿íäýñòíèé
ìààíü àìüäðàëûí
õýâøèë, îþóí
ñýòãýëãýýíä
àãóóëãà ÷àíàðûí
ìýäýãäýõ¿éö
ººð÷ëºëò ãàð÷ýý.
Óëñ
òºðèéí òîãòîëöîî
¯íäñýí õóóëèéí
õ¿ðýýíä òºëºâøèí,
ýäèéí çàñàã
çàõ çýýëèéí
õàðèëöààíä
¿íäñýíäýý
øèëæèæ, íèéãìèéí
îþóí ñàíààíä
õ¿í òºðºëõòíèé
íèéòëýã ¿íýò
ç¿éëñ äàâóó
òàëòàéí èòãýë
¿íýìøèë áýõýæñýýð
áàéíà. Õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëººã
äýýäëýí õ¿íäýòãýæ,
õóóëü, ýðõ
ç¿éã ÷àíäëàí
ìºðäºõ, ÷óõàìäàà
ë “òýíãýðèéí
äîð òºðæ, õóóëèéí
äîð àìüäðàõ”
òèéì íèéãìèéí
òîãòîëöîî
á¿ðýëäýæ áàéíà.
Ìîíãîë
Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí çààëò,
¿çýë ñàíààíä
íèéö¿¿ëýí
ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéã
õýðýãæ¿¿ëñíýýð
íèéãìèéí
àìüäðàëûí
á¿õ õ¿ðýýíä,
ò¿¿íèé äîòîð
ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã
òºãºëäºðæ¿¿ëýõ,
õóóëü ñàõèóëàõ
¿éë àæèëëàãààã
áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ ÷èãëýëýýð
õóóëü ç¿éí
õàðüöàíãóé
òîãòâîðòîé
îð÷èí áèé
áîëæýý. ªºðººð
õýëáýë, ìîíãîëûí
íèéãìèéí
øèíý õàðèëöààíû
íàðèéí ýìçýã
òîãòîëöîîíä
ýðõ ç¿éí òîõèðãîî
åðºíõèé人
õèéãäñýí
áàéíà.
Ãàãöõ¿¿
ýíýõ¿¿ òîõèðãîîã
àëäàãäóóëàõã¿é,
õýâèéí àæèëëóóëàõ
øààðäëàãà
ºíºº ¿åä íýí
òóëãàìäñàí
øèíæòýé áîëëîî.
Ó÷èð èéìèéí
òóë íèéãìèéí
øèíý òîãòîëöîîíä
ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí
áîëîí õóóëü
ñàõèóëàõ
áàéãóóëëàãûí
àæèëòíóóä
íèéãìèéí
ºìíº õ¿ëýýñýí
¿¿ðãýý õýð
çýðýã õýðýãæ¿¿ëæ
áàéãààãàà
òîäîðõîéëîõ,
õóóëü÷èä
òà á¿õýí
ººðñ人 õóóëèéí
¿ã ¿ñãèéí
àìèí ñ¿íñèéã
õýðõýí òýýæ
ÿâàà, ÿìàð
áýðõøýýë,
àñóóäàëòàé
òóëãàð÷ áàéäàã,
ò¿¿íýý õýðõýí
øèéäâýðëýõ,
ÿìàð õýòèéí
òºëºâ òà á¿õýíä,
õóóëü÷äûí
ìýëìèéä õàðàãäàæ,
þó òóëãàìäàæ,
ò¿¿íèéã íóðóóíäàà
¿¿ðýõ áýëòãýë
õèð áàéãààãàà
õàìòûí îþóíààð
ø¿¿í òóíãààæ
õýëýëöýýñýé
ãýæ Ìîíãîë
Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí
õóâüä õ¿ñýí
õ¿ëýýæ áàéãààãàà
õýëüå.
Òîâ÷ëîí
õýëáýë, ºíººäðèéí
çºâëºëãººíººð
ìîíãîëûí
íèéãýìä õóóëü÷äûí
ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýã, õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãûí
òàëààð çºâøèí
ÿðèëöàæ, çîõèõ
øèéäýëä õ¿ðýõ
íü ç¿éòýé
ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Ýíý íü íýã
òàëààñ õóóëü
ñàõèõ ¿¿ðýãòýé
îëîí ò¿ìýí,
íºãºº òàëààñ
õóóëü ñàõèóëæ,
õóóëü äýýäëýõ
¿éëñèéí õàëààã¿é
ýýëæèíä çîãñîã÷
õóóëü÷äûí
õàðèëöàí
óÿëäàà, çºâ
çîõèðëûí
íàðèéí òºâºãòýé
áºãººä ºðãºí
õ¿ðýýòýé
àñóóäëóóäûã
ìýðãýæëèéí
ºíäºð ò¿âøèíä
ÿðèëöàí ìýðãýí
øèéäýëä õ¿ðíý
ãýñýí ¿ã
þì. Òà áèäíèé
áàðèìæààëàí
õºãæèæ áóé
íèéãìèéí
õàðèëöààíä
õóóëü÷äûí
ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýã òóí
èõ áàéäàã
íü ýíý çàìààð
ÿâæ áóé îëîí
óëñ îðíû òóðøëàãààñ
õàðàãäàæ
áàéãàà áèëýý.
Õóóëü÷
õ¿íèéã “íèéãìèéí
¸ñ ñóðòàõóóíû
ýì÷” õýìýýí
ºðãºìæëºí
íýðëýõ íü
÷ áèé. Ç¿éðë¿¿ëýí
õýëáýë, ø¿¿ã÷,
ïðîêóðîð, ºì㺺ëºã÷,
öàãäàà, ø¿¿õèéí
øèéäâýð ã¿éöýòãýõ,
òàãíóóë, õóóëü
ç¿éí àëáàíû
àæèëòàí áîë
íèéãìèéí
¸ñ ñóðòàõóóíû
äîãîëäëûã
õóóëèéí àðãà
õýðýãñëýýð
“ýì÷ëýõ”
¿¿ðýãòýé,
àëü íýã íàðèéí
ìýðãýæëýýð
ìýðãýæñýí
ýì÷ ëóãàà
àäèë þì.
Íèéãìèéí
¸ñ ñóðòàõóóíû
ñîãîã ýìãýãèéã
ýì÷ëýí ýäãýð¿¿ëýõ
¿éëñèéí òýðã¿¿í
ýãíýýíä òà
á¿õýí ÿâàõ
òàâèëàíòàé,
¿¿ãýýðýý
÷ áàõàðõàõ
ýðõòýé. Íèéãìèéí
õàðèëöààíû
õóóëü ýðõ
ç¿éí òîõèðóóëãà
õýðõýí àæèëëàæ
áàéãààã áàéíãà
“÷àãíàí”,
ò¿¿íèé õýìíýëèéã
àëäàãäóóëàã÷
ãýìò õýðýã,
ýðõ ç¿éí çºð÷뺺ñ
óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ,
òýäãýýðèéã
öàã àëäàëã¿é
òàñëàí çîãñîîæ,
íèéãìèéí
“áèå ìàõáîäèéã”
ãàæèã ÿâäëààñ
ñýðãèéëýí,
ýì÷ëýí ýäãýð¿¿ëýõ
ýðõýì ¿¿ðýã
õóóëü÷äàä
îíîãäñîí
áàéäàã.
Ýíý
ºíö㺺ñ íü
õàðâàë íèéãìèéí
ìààíü “ýð¿¿ë
ìýíä” ÿìàð
áàéíà âý?
Õýäèéãýýð
¿íäýñíèé
õóóëü òîãòîîìæ
óëàì áîëîâñðîíãóé
áîëæ, õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëºº,
àþóëã¿é áàéäàë
õóóëü÷èëñàí
õàìãààëàëòòàé
áîëæ áàéãàà
÷ ãýñýí áîäèò
àìüäðàëä áàéäàë
íýí òºâºãòýé
õýâýýð, ýåðýã
áóñ õ¿÷èí
ç¿éëñ ñýòãýë
çîâîîæ ýìçýãë¿¿ëýõ
õýìæýý ò¿âøèíä
îðøñîîð áàéíà.
Ǻâõºí
ñ¿¿ëèéí 3 æèëä
íèéòäýý 70
îð÷èì ìÿíãàí
ãýìò õýðýã
ãàð÷, ãýìò
õýðãèéí ãàðàëò
òîãòâîðòîé
áóóðàõã¿é
áàéíà. Ñ¿¿ëèéí
3 æèëèéí äóíäæààð
àâ÷ ¿çýõýä
3 õýðýã òóòìûí
íýã íü îíö
õ¿íä, õ¿íä
ãýìò õýðýãò
õàìààð÷, 5 õýðýã
òóòìûí íýã
íü ñîãòóóãààð,
6 õýðýã òóòìûí
íýã íü á¿ëýãëýí
¿éëäýãäæýý.
¯éëäñýí ýòãýýä
íü òîãòîîãäîîã¿é
ãýìò õýðýã
ºñºõ õàíäëàãàòàé
áàéãààãèéí
çýðýãöýý
äýýðýì, òàíõàé,
õ¿÷èí, áóñäûí
ºì÷èéí õóëãàé,
ò¿¿íèé äîòðîîñ
èðãýäèéí
ºì÷èéí õóëãàéí
ãýìò õýðãèéã
¿éëäñýí ýòãýýä
òýð á¿ð òîãòîîãäîõã¿é
áàéíà. Ǻâõºí
2002 îíä 3261 ãýìò
õýðãèéã õýí
¿éëäñýí íü
èëðýýã¿é
áàéíà.
Ãýìò õýðýã
¿éëäýã÷äèéí
íàñíû õóâüä
18-30 íàñíûõàí
òàëààñ èë¿¿ã
íü ýçýëæ, ýìýãòýé÷¿¿ä,
íàñàíä õ¿ðýýã¿é÷¿¿ä
öººíã¿é ãýìò
õýðýã ¿éëäýõ
áîëëîî. Óðüä
íü ÿë øèéòã¿¿ëñýí
ýòãýýä äàõèí
ãýìò õýðýã
¿éëäýõ òîîí
¿ç¿¿ëýëò
áóóðàõã¿é
áàéíà.
Ìýðãýæëèéí
áàéãóóëëàãûí
¿íýëýëòýýñ
¿çýõýä õóóëèéí
áàéãóóëëàãàä
á¿ðòãýãäýýã¿é
õýðã¿¿ä öººíã¿é,
ºíãºðñºí îíû
õýðãèéí áóóðàëòûã
áîäèòîé ãýæ
¿çýõ íü ÷ ýðãýëçýýòýé
þì áàéíà.
Ǻâõºí 2002 îíä
ãýìò õýðãèéí
óëìààñ íèéò
23 òýðáóì 980 ñàÿ
òºãðºãèéí,
ò¿¿íèé äîòîð
10,5 òýðáóì òºãðºãèéí
õîõèðîë èðãýäýä
ó÷èð÷ýý. Ó÷èðñàí
õîõèðëûí
11,9 õóâèéã ë
íºõºí òºë¿¿ëñýí
áàéãàà íü
òóí õàíãàëòã¿é
¿ç¿¿ëýëò
þì. ̺í îíä
ãýìò õýðãèéí
óëìààñ 810 õ¿í
íàñ áàðæ, 6227
õ¿í ãýìòñýí
áàéíà.
Ýð¿¿ãèéí
íºõöºë áàéäëûí
òàëààð öóõàñ
çàðèì áàðèìòûã
äóðäàõàä èéì
ë ä¿ð çóðàã
õàðàãäàæ
áàéíà.Èéì
íºõöºë áàéäàëä
òà áèä íèéãìýý
àìàð àìãàëàí,
àéõ àþóëã¿é
àæ òºðæ ÷àäàæ
áàéíà ãýæ
õýëýõ ¿¿. Õýäèéãýýð
ãýìò ÿâäàë
íü íèéãýì,
ýäèéí çàñãèéí
çýðýã ó÷èð
ç¿éí îëîí
øàëòãààíòàé,
ÿðâèãòàé
¿çýãäýë õýäèé
÷ ò¿¿íòýé
òýìöýõ, óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ
òàëààð ¿ð
íºëººòýé,
òîãòâîðòîé
¿éë÷ëýõ òîãòîëöîîã
òºëºâø¿¿ëæ
÷àäààã¿é,
çàðèìäàà
õýò êîìïàíè÷èëñàí
áàéäëààð
àñóóäàëä
õàíääàã, øèíæëýõ
óõààíû ¿íäýñòýé
ñóäàëãàà
øèíæèëãýý
õèéõã¿é áàéãàà,
òààìãààð
õÿëáàð÷ëàí
àâ÷ ¿çýõ àðãà
áàðèëààñ
ñàëààã¿é
áàéãààãàà
õ¿ëýýí çºâøººðºõ
ó÷èðòàé.
Èðãýíèé
ýðõ ç¿éí ìàðãààí,
çàõèðãààíû
æóðìààð àðãà
õýìæýý àâàõ
òîõèîëäîë
÷ ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä
ãóðàâíû íýã
îð÷ìîîð ºññºí
¿ç¿¿ëýëòòýé
áàéãàà íü
ãýìò õýðãýýñ
áóñàä ýðõ
ç¿éí çºð÷èë
ìºí ºñºõ õàíäëàãàòàé,
èðãýä õóóëü
ýðõ ç¿éí ÷àíä
îð÷èíä àæèëëàæ,
àìüäðàõ õýâøèëä
òýð á¿ð äàäààã¿é
áàéãààã èëòãýæ
áàéíà. Ä¿ãíýæ
õýëáýë, õóóëèéí
çîõèöóóëàëòààð
çàãâàð÷ëàãäñàí
ýðõ ç¿éí îð÷èí,
áîäèòîéãîîð
îðøèæ áóé
íèéãìèéí
õàðèëöààíû
òºëºâ áàéäëûí
õîîðîíä çààã
ÿëãàà ¿¿ñ÷ýý.
Ãýìò
õýðýã, ýðõ
ç¿éí çºð÷èë
îãò ãàðàõã¿é
áàéõ ¸ñòîé
ãýâýë èõýýõýí
õèéñâýð òºñººëºë
õýäèé ÷ ò¿¿íèéã
íèéãýì òýâ÷èõ¿éö
õýìæýýíä
áàðüæ, ãàðñàí
õýðýã çºð÷èë
á¿ðèéã øóóðõàé
èëð¿¿ëýí
õóóëü ç¿éí
äàãóó ¿íäýñëýëòýé
øèéäâýðëýæ
áàéõ íü íèéãìèéí
øóäàðãà ¸ñîíä
õ¿ì¿¿ñèéí
èòãýõ èòãýëèéã
áýõæ¿¿ëýõ,
ãàãöõ¿¿ õóóëü
ýðõ ç¿éä çîõèöîí
àìüäðàõ íü
íèéãìèéí
àìüäðàëûí
åðäèéí õýì
õýìæýý, çàéëøã¿é
øààðäëàãà
ãýäãèéã óõààðàí
òàíèõàä ç¿éðëýøã¿é
à÷ õîëáîãäîëòîé
þì.
×óõàìõ¿¿
õóóëü ¸ñûã
÷àíäëàí ñàõèóëæ,
çºð÷èãäñºí
íèéãìèéí
õàðèëöààã
ñýðãýýí òîãòîîõ,
õ¿íèé ýðõ,
ýðõ ÷ºëººã
áàòëàí õàìãààëàõ,
íèéãìèéí
øóäàðãà ¸ñûã
ºì㺺ëºí ò¿âøèòãýõ
÷àíäìàíàëñàí
çîðèëò ë õóóëü÷èä
òà á¿õíèé
íèéãìèéíõýý
ºìíº õ¿ëýýõ
¿¿ðýã õàðèóöëàãûã
òîäîðõîéëæ
áàéíà. Ñ¿¿ëèéí
¿åä õóóëü÷èéí
ìýðãýæèë
ýçýìøèõèéã
õ¿ññýí çàëóó÷óóäûí
òîî îëøèð÷,
òýð õýðýýð
õóóëü ç¿éí
ñóðãóóëèóäûí
òîî íýìýãäñýí
áàéíà. Æèë
á¿ð õóóëü
ç¿éí áîëîâñðîë
ýçýìøñýí
îëîí çóóí
õ¿í òºãñ÷
õóóëèéí ñàëáàðò
îðæ èðæ áàéãàà
íü ýðõ ç¿éò
òºðèéí íºõöºëä
ç¿é ¸ñíû ¿çýãäýë.
Ãýâ÷
õóóëü÷ õ¿í
ºðãºí ìýäëýã,
áàÿëàã òóðøëàãà,
á¿òýýë÷ áºãººä
öàð õ¿ðýý
ñàéòàé ñýòãýëãýý,
õ¿ì¿¿íëýã
ñóðòàõóóíûã
õîñëóóëñàí
áàéæ ñàÿ ë
ºíäºð ¿¿ðýã,
õàòóó õàðèóöëàãàà
äààíà ãýäãèéã
óõààðàõ ¸ñòîé.
Ýðõ ç¿éí ºíäºð
õºãæèëòýé
óëñ îðíóóäàä
ýíýõ¿¿ áàéäëûã
õàðãàëçàí
“õóóëü÷” õýìýýõ
ýðõýì àëäðûã
òóñãàé øàëãóóðûã
äàâæ, îíîë,
ïðàêòèêèéí
çîõèõ ò¿âøèíä
õ¿ðñýí òèéì
õ¿íä îëãîäîã,
ò¿¿íäýý ÷
çîõèõ èòãýë,
ñàéí õàíãàìæ
¿ç¿¿ëæ õàëàìæ
òàâüäàã íèéòëýã
æèøèã òîãòñîí
áàéõ þì.
¯¿íòýé
óÿëäàí “Õóóëü÷äûã
ñîíãîí øàëãàðóóëàõ
æóðìûí òóõàé”
õóóëèéí òºñëèéã
Çàñãèéí ãàçàð
ÿàðàëòàé
áîëîâñðóóëàí
ºðãºí ìýä¿¿ëæ,
ÓÈÕ-ààð õýëýëö¿¿ëýí
áàòëóóëàõ
íü çàð÷ìûí
à÷ õîëáîãäîëòîé
ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Õóóëü÷èä
íèéãìèéí
ºìíº ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýã, õ¿ëýýõ
õàðèóöëàãàà
äààõ ýñýõýý
ÿìàð øàëãóóðààð
áàðèìæààëàõ
âý ãýäýã íü
òà á¿õíèé
íóõàöòàé
õýëýëöâýë
çîõèõ áàñ
íýã áàãö àñóóäàë
ìºí.
ÓÈÕ-ààñ
áàòàëñàí
Ìîíãîë óëñûí
ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí
ñòðàòåãè
òºëºâëºãººíèé
õýðýãæèëòèéí
áàéäëûã ºíººäðèéí
çºâëºëãººíººð
àâ÷ õýëýëöýõýýð
òºëºâëºñºí
íü öàã ¿åý
îëñîí øèéäýë
áºãººä ¿íýíäýý
ýíýõ¿¿ ñòðàòåãèä
òóñãàãäñàí
çóðãààí ñóóðü
¿íýëýõ¿é
íü òà á¿õýíä
õýíä íü ÷ ÿëãààã¿é
èæèë õàìààòàé,
åð íü õóóëèéí
áàéãóóëëàãûí,
õóóëü÷ õ¿íèé
ÿçãóóð ÷àíàð
áàéõ ó÷èðòàé
þì.
Ýäãýýð
ñóóðü ¿íýëýõ¿éã
äàõèí íýã
äóðäàæ õýëüå.
Õàðààò áóñ
áàéõ, õàðèóöëàãà
õ¿ëýýäýã
áàéõ, ìýäðýìæòýé
áàéõ, øóäàðãà
áàéõ, õ¿ðòýýìæòýé
áàéõ, á¿òýýìæòýé
áàéõ. Ýäãýýð
÷àíàðûã ýçýìøñýí
õóóëü÷, èéì
øàëãóóðûã
äààäàã ø¿¿õ
ýðõ ìýäëèéí
áîëîí õóóëü
ñàõèóëàõ
áàéãóóëëàãà
ë íèéãìèéí
ºìíº õ¿ëýýñýí
¿¿ðýã õàðèóöëàãàà
íýð òºðòýéãýýð
áèåë¿¿ëæ
÷àäíà.
Õàðààò
áóñ áàéõ
ãýäýã íü
óëñ òºð, ýäèéí
çàñàã, ýðõ
ç¿é, çîõèîí
áàéãóóëàëòûí
øèíæòýé òºäèéã¿é
õóóëü÷ õ¿íýýñ
ººðººñ íü èõýýõýí
õýìæýýãýýð
õàìààðàõ
øèíæ ÷àíàð
þì. Ø¿¿õ ýðõ
ìýäëèéí áîëîí
õóóëü ñàõèóëàõ
òîãòîëöîî
íü óëñ òºð,
çîõèîí áàéãóóëàëò,
ýðõ ç¿éí õóâüä
õàðüöàíãóé
áèå äààñàí
áàéõ õóóëü
ç¿éí îð÷èí
¿íäñýíäýý
á¿ðýëäýæ,
ýäèéí çàñãèéí
õàðààò áóñ
áàéäëûã õàíãàõ
÷èãëýëýýð
áàãàã¿é àðãà
õýìæýýã òºð
çàñãààñ àâ÷
õýðýãæ¿¿ëæ
áàéãààã Òà
á¿õýí ìýäíý.
Õýäèéãýýð
áèä ýíý òàëààð
öààøèä ÷ àíõààð÷
àæèëëàõ íü
÷óõàë áîëîâ÷
õàðààò áóñ
áàéäëàà áóñäààð
õàíãóóëàõààð
ºðººñãºë ñýòãýõ,
ñàíõ¿¿ãèéí
áýë áýí÷èí
äóòìàãààñ,
ýñõ¿ë ºíäºð
àëáàí òóøààëòàí
çààæ çààâàðëàñàí,
äàðàìòàëñàí
ó÷ðààñ òóõàéí
õóóëü÷ õàðààò
áàéãàà ìýòýýð
õóóëü÷ ººðºº
þìóó õºíäëºíãèéí
õýí íýãýí
ÿðüæ áè÷èõ
íü òóéëûí
õàðàëãàí
õýðýã.
Æèíõýíý
õóóëü÷èéí
ãîë áºãººä
øèéäâýðëýõ
÷àíàð íü þóíààñ
÷, õýíýýñ
÷ õàðààò áóñ
ãàãöõ¿¿ õóóëüäàà
õàðààò áàéäàã
áºãººä õàðààò
áóñ áàéõ
øèíæèéã õóóëü÷
þóíû ºìíº
ººðòºº áèé
áîëãîæ óëìààð
õóóëü ¸ñíû
¿íäýñëýëòýé
øèéäâýð ãàðãàõ
ìýäëýã ÷àäâàðòàé,
ìýðãýæëèéí
áàõàðõàë,
äýýä çàð÷èìòàé
áàéõ ¸ñòîé.
Èíãýæ ë àæèëëàõûã
òºð, àðä ò¿ìýí
Òà á¿õíýýñ
øààðäàõ áàñ
õ¿ëýýõ áîëíî.
Õàðèóöëàãà
õ¿ëýýäýã
áàéõ íü õóóëü÷èéí
ìýðãýæëèéí
îíöëîãîîñ
óðãàí ãàð÷
áóé øààðäëàãà.
Õóóëü÷ õ¿í
¿íäñýíäýý
àëäàà ãàðãàõ
ýðõã¿é, ó÷èð
íü ¿¿íýýñ
øàëòãààëàí
öººíã¿é õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëºº
õÿçãààðëàãäàæ,
ãýìò ýòãýýä
ÿë çýìýýñ
ìóëòðàõ íºõöºë
á¿ðäýæ, íèéãìèéí
øóäàðãà ¸ñíû
òóõàé îéëãîëò
ñýìýð÷ óðàãäàõàä
õ¿ðíý.
Ñóäàëãààíû
áàéãóóëëàãóóäààñ
1999, 2002 îíä õèéñýí
ñîöèîëîãèéí
ñóäàëãààíû
ä¿íã õàðüöóóëæ
¿çýõýä, ø¿¿õ,
ïðîêóðîð, öàãäààãèéí
áàéãóóëëàãûí
àâèëãàëûí
ò¿âøèíãèéí
¿íýëãýý 1,5-2,5
äàõèí ºñ÷,
54,5-65,7 õóâüä õ¿ð÷ýý.
Àâèëãàëààñ
óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ,
òýìöýõ ¿¿ðýã
á¿õèé áàéãóóëëàãóóä
íèéãìèéí
ç¿ãýýñ èéì
íýð ç¿¿æ, òèéì
¿íýëãýýòýé
áàéãàà íü
àéìøèãò ò¿ãø¿¿ð
òºð¿¿ëæ áàéíà.
ßàãààä
èéìä õ¿ðñíèéã
ñóäëàí íóõàöòàé
ä¿ãíýëò õèéæ,
äîòîîäûí õÿíàëò
øàëãàëòûã
÷àíãàòãàæ,
¿éë àæèëëàãààãàà
íýýëòòýé,
èë òîä áîëãîõîä
îíöëîí àíõààðâàë
çîõèíî. Àâèëãàëòàé
ýðñ øèéäâýðòýé
òýìöýæ, ººðñ人
ýíý ãýì ñîãîãîîñ
ýãíýãò àíãèä
áàéæ, àâèëãàëûí
àñóóäëûã
õóóëü÷ õ¿íèé
õàòóó ÷àíä
áàéð ñóóðèíààñ
õàíäàí øèéäâýðëýæ,
íèéãìýý ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ
¿éë õýðýãò
áîäèòîé, äîðâèòîé
õóâü íýìýð
îðóóëàõ õýðýãòýé.
Ìýäðýìæòýé
áàéõ øààðäëàãûí
¿¿äíýýñ àâ÷
¿çâýë, õóóëü÷
íü çºâõºí
õóóëü õýðýãëýäýã
“ðîáîò” áèø,
íèéãìèéí
õàðèëöààíû
ìàø îëîí òàëòàé
àòëàà ýìçýã
áºãººä õ¿íèé
õóâü çàÿàòàé
õîëáîîòîé
òýð õýñýãò
¿éë àæèëëàãààãàà
ÿâóóëäàã
òóë õóóëèéí
õ¿ðýýíä óÿí
õàòàí àæèëëàõ
÷àäâàðòàé,
íèéãýìä ýåðýã
íºëººëºë ¿ç¿¿ëýõ¿éö
¿éëäýë, øèéäëèéã
ãàðãàõ ¸ñòîé.
Èéìä
õóóëü÷ õ¿í
çºâõºí õóóëü
ç¿éí òºäèéã¿é
ýäèéí çàñàã,
óëñ òºð, ò¿¿õ
ñî¸ëûí áîëîí
áóñàä îëîí
òàëûí ºðãºí
ìýäëýãòýé,
ãàðãàñàí
øèéäâýð íü
çºâõºí õóâü
õ¿íýýð õÿçãààðëàãäàõã¿é
óëñ îðíû ýäèéí
çàñãèéí îð÷èí,
ãàäààä õàðèëöàà,
íèéãìèéí
îþóí ñàíààíä
õýðõýí íºëºº
¿ç¿¿ëýõèéã
ìýäðýõ ìýäðýìæòýé
áàéæ íèéãìèéí
ºìíº õ¿ëýýñýí
¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ
÷àäíà.
Îð÷èí
¿åä ¿éëäâýðëýë,
¿éë÷èëãýý,
ñàíõ¿¿ òîîöîîíû
ñàëáàðò øèíæëýõ
óõààí ìýäýýëëèéí
øèíý òåõíîëîãè,
òîíîã òºõººðºìæ
ºðãºíººð èõ
õóðäòàé íýâòýð÷
áàéãàà íü
õóóëü÷äûã
ýíý òàëûí
ìýäëýãýýð
õîöðîõîä õ¿ðãýæ
óëìààð íàðèéí
àðãà, ýýäðýýòýé
á¿òýö á¿õèé
õýðãèéã øèéäýõýä
õ¿÷èí ìºõºñäºõ,
ìýäëýã äóòàõûí
çîâëîíä óíàãàæ
áîëîõ òóë
ýíý àñóóäàëä
îíöãîé àíõààðàõ
íü ÷óõàë.
Ø¿¿õ
ýðõ ìýäëèéí
áîëîí õóóëü
ñàõèóëàõ
àëü ÷ áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàí
ýðõ õýìæýýíèéõýý
õ¿ðýýíä øèéäâýðëýæ
áóé àëèâàà
àñóóäàëä
íèéãìèéí
ýðõ àøãèéí
¿¿äíýýñ õàíäàæ,
ãàðãàñàí
øèéäâýðèéíõýý
¿ð äàãàâðûã
óðüä÷èëàí
õàðàõ ÷àäâàðòàé
áàéâàë çîõèíî.
Õóóëü÷èä
òóõàéí àñóóäëààð
èòãýë ¿íýìøèë
áàòòàé òîãòîæ,
õºäºëøã¿é
áàðèìò ¿íäýñëýëýýð
íîòëîãäñîí
íºõöºëä ñýòãýë
ç¿ðõýý õàòàìæëàí
áàéæ ¿íýí
ìºíèé øèéäâýðèéã
÷àíãà õàòóó
÷ ãýëýý çîðèãòîé
ãàðãàæ ÷àääàã
áàéõ õýðýãòýé.
“ªðºâ÷ ñýòãýë
¿íýí õî¸ð
íýã ºâºðò
áàãòàõã¿é”
ãýñýí ¿ã
áàéäãèéã
ñàíàæ àæèëëàöãàà.
Øóäàðãà áàéõ
íü õóóëü÷èéí
àíõäàã÷ óíàãàí
÷àíàð áèëýý.
Åðººñ
ýíýõ¿¿ ìýðãýæèë
õ¿í òºðºëõòíèé
ò¿¿õýíä áèé
áîëîõäîî øóäàðãà
¸ñûã ýðýëõèéëñýí
õ¿ì¿¿íèé
õ¿ñýë ìºðººä뺺ñ
ó÷èãëàñàí
áàéäàã. ªíºº
¿åä øóäàðãà
¸ñ, õóóëèéã
íýã ìºð, çºâ
õýðýãëýõ
íü íýãýí çîîñíû
õî¸ð òàë ìýò
ñàëøã¿é õîëáîîòîé
áîëñîí áàéíà.
Àëèâàà
ýòãýýäýä
ýðõ ìýäýë,
äýýð äîð, áàÿí
ÿäóó, òàíèë
òàëûí ãýõ÷èëýí
ÿëãàâàðã¿éãýýð
òýãø õàíäàæ,
ãîìäîë, ñàíàë,
õ¿ñýëòèéã
íü àíõààðàëòàé
ñóäàëæ øóóðõàé
øèéäâýðëýäýã
áàéõ íü ÷óõàë.
Ìîíãîë
Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èä
èðãýäýýñ
èð¿¿ëæ áàéãàà
ãîìäîë õ¿ñýëòèéí
áàéäàëä ä¿í
øèíæèëãýý
õèéæ ¿çýõýä
õóóëü÷èä
èðãýíèé õ¿ñýëò,
ãîìäîë á¿ðèéã
àíõààðàëòàé
íýãá¿ð÷ëýí
àâ÷ ¿çýæ øèéäâýðëýäýãã¿é,
îðõèãäóóëäàã,
õóóëü ¸ñíû
¿íäýñëýëòýé
øèéäâýð òýð
á¿ðèé ãàðãàäàãã¿éãýýñ
îëîí äàõèí
ººð÷ëºãääºã,
ýíý á¿õýí
íü òóõàéí
øèéäâýð øóäàðãà
ýñýõýä ýðãýëçýý
òºð¿¿ëäýã
áàéíà.
Õóóëèéí
áàéãóóëëàãóóä
äîòîîääîî
áîëîõ áîëîõã¿é
á¿õíýý èë
òîä, èëýí äàëàíã¿é
ñàéòàð ÿðèëöàæ,
õóóëü÷èä
áèå áèåíýý
çàð÷èì÷ààð
ø¿¿ìæëýí
õýëýëöýæ,
àëäàà äóòàãäëûã
ãàçàð àâàõóóëàõã¿é
çàñ÷ çàëðóóëæ
ñóðàõ õýðýãòýé.
“Øóäàðãà
¿ã ÷èõýíä
õàòóó ÷ ÿâäàëä
òóñòàé” ãýäýã.
Ò¿¿í÷ëýí
äîòîîäûí õÿíàëòàà
ýðñ ÷àíãàòãàæ,
õàðèóöëàãà
õ¿ëýýëãýõ
òîãòîëöîîãîî
áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ øààðäëàãàòàé.
Õóóëü÷èä
¸ñ ç¿éí õýì
õýìæýýãýý
÷àíäëàí ñàõèõûí
õàìò ¸ñ ç¿éí
õèéãýýä ñàõèëãûí
çºð÷èë ãàðãàñàí
àæèëòàíä
õóóëü áîëîí
áàéãóóëëàãûí
ä¿ðýì æóðìûí
äàãóó çîõèõ
õàðèóöëàãûã
õ¿ëýýëãýäýã
áàéõ íü øóäàðãà
¸ñîíä ÿâ öàâ
íèéöíý.
Õ¿ðòýýìæòýé
áàéõ ãýäýã
áîë õóóëü÷èéí
¿éë àæèëëàãàà
ÿâöóó áèø,
õ¿íäðýë ÷èðýãäýë
áàãàòàé,
ò¿ðãýí øóóðõàé,
õÿìä çàðäàëòàé,
ºðãºí õ¿ðýýòýé
áàéõ øèíæ
÷àíàðûí íýð
þì. Òºðèéí
îíöëîã ¿éë÷èëãýýã
èðãýäýä õ¿ðãýæ
áóé òà á¿õíèé
¿éë àæèëëàãààíû
òàëààð öººíã¿é
ø¿¿ìæëýë
ñîíñîãääîã,
ÿëàíãóÿà
õýðýã ìàðãààíûã
øèéäâýðëýõèéí
ºìíº õ¿ì¿¿ñèéã
“çàëõààõ”
õýìæýýíä
õ¿ðòýë õ¿íä
ñóðòàë ãàðãàõ,
ººðñäèé㺺
õýò äºâèéëãºí
äàðóó áèø
çàãíàõ, ¿çýìæýýðýý
øèéäýõ çýðýã
äóòàãäàë
àðèëàõã¿é
áàéíà.
Ìàíàé
çàðèì õóóëü÷
÷óõàì ÿàõ
ãýæ àæèë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýæ,
öàëèí õºëñ
àâäãàà ÷ ýðãýö¿¿ëýí
áîääîãã¿é
áîëîëòîé,
ãýìò õýðýã,
ýðõèéí çºð÷èë
÷óõàìäàà
òýäíèéã àæèëòàé
áàéëãàõûí
òóëä ãàðäàã
áèø, õàðèí
òýäãýýðèéã
ãàðäàãã¿é
áîëãîõûí
òóëä õóóëü÷èä
àæèëëàæ, òºðèéí
áèå òºëººëºã÷ººð
òàâèãäñàí
õ¿í ãýäãýý
óõààðäàãã¿é
áîë òèéì õóóëü÷
òºð, ò¿ìíèéã
õîëáîæ ÷àäàõã¿é.
Á¿òýýìæòýé
áàéõ íü õóóëü÷äûí
õóâüä ñîäîí
ñîíèí øààðäëàãà
ìýò ñîíñîãäîæ
áàéãàà ÷
¿íýíäýý ¿éë
àæèëëàãààíûõàà
ìåíåæìåíòèéã
áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ çàìààð
¿ð íºëººã íü
äýýøë¿¿ëýõ,
òýð õýðýýð
íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ
¿éë÷èëãýýãýý
øóóðõàé õ¿ðãýõ
àñóóäëûã
íºõöºëä¿¿ëæ
áàéãàà þì.
Õýäèéãýýð
õóóëü÷èä
à÷ààëàë èõòýé
õýìýýöãýýäýã
áîëîâ÷ ººðñäèéíõ
íü ñóäàëæ
òàíèëöóóëæ
áàéãààãààð
îíöãîé õýòýðñýí
à÷ààëàë áàéõã¿é
ãýõýýð ä¿ãíýëò
ãàð÷ýý.
Åð
íü õóóëü÷äûã
îð÷èí ¿åèéí
ìýäýýëýë
ç¿éí ìýäëýã,
òåõíîëîãè,
òîíîã òºõººðºìæ,
ìýäýýëëèéí
ñàíãààð õàíãàæ
àæëûã íü õºíãºâ÷ëºõ
õýðýãòýé.
Òýõäýý õóóëü÷äûã
òóõàéí áàéãóóëëàãûí
õ¿ðýýíä îíîâ÷òîé
áàéðøóóëàõ,
àæèë ¿¿ðãèéí
õóâààðèéã
çîõèñòîé
òîãòîîõ, èíãýñíýýðýý
õóóëü ¸ñíû
¿íäýñëýëòýé
øèéäâýð ãàðãàõàä
íºëººëºõã¿é
òèéì àæëûí
à÷ààëëûí
æèøãèéã øèíæëýõ
óõààíû ¿íäýñëýëòýé
òîãòîîæ ìºðäºõ
íü ç¿éòýé
ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Èíãýñíýýð
õýðãèéã õóóëüä
çààñàí õóãàöààíä
¿íäýñëýëòýé
îíîøèëæ çº&a | 
