Ò¯¯ÕÈÉà կ̯¯Ñ Á¯ÒÝÝÄÝÃ. Ìîíãîë òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí àëáàíû ¿¿õ ò¿¿õ ÷ ò¿¿íä àëáà õàøñàí àõìàäóóäûí á¿òýýë ìºí áèëýý. Òèéìèéí ó÷èð 65 æèëèéíõýý îéã óãòàæ ýíý àëáàíäàà õ¿÷èí ç¿òãýñýí àõìàäóóäûí ò¿¿õýí äóðñàìæèéã ýìõýòãýí õýâë¿¿ëæ áàéãàà íü íýã ¸ñîíäîî àìüä ò¿¿õ áîëæ áàéíà õýìýýí ¿çýæ áîëíî. “òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëò” ýíý ¿ã õýëëýã øèð¿¿í äîðèóí ìýò áîäîãäîõ áîëîâ÷ çàñàã òºð àþóëã¿é îðøèæ àõóéí ÷óõàë íºõöëèéí íýãýí áèëýý. Èéìýýñ çºâõºí Ìîíãîë áóñ àëèâ óëñ îðîíä ººð ººðèéí ºí㺠òºðõòýéãýýð, òýð äóíäàà Ìîíãîë òºðèéí õºãæëèéí ¿å øàò á¿ðò ºâºðìºö ¿¿ðýã çîõèîí áàéãóóëàëòòàé áàéñíûã ò¿¿õ ñóäëàà÷èä íîòëîí ºã¿¿ëæýý.

Òóñ áàéãóóëëàãàä îëîí æèë ¿ð á¿òýýëòýé àæèëëàæ áàéñàí óäèðäàõ àæèëòíóóä õàìãààëàëò, ¿éë÷èëãýýíèé àæëûã ãàðäàí çîõèîí áàéãóóëæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéí äóðüäàòãàë óã íîìä îðñîí þì.

Ýíý äàøðàìä Õàìãààëàëòûí àëáàíû ò¿¿õòýé õîëáîîòîé çàðèì ç¿éëèéã äîð ºã¿¿ëüå.

Õàìãààëàëòûí àëáà íü àíõíû òºð óëñ ýðòíèé Ðîìä Ïðîòåðóóä, Ãðåêýä ̺íõèé êîðïóñ, Õÿòàäàä Îðäíû öýðýã, Õ¿íí¿ä Øàäàð òîðãîí öýðýã çýðýã ç¿éë ç¿éëèéí íýð õàÿãààð áèé áîëæ öààøäûí õºãæëèéã îëñîí áîëîëòîé.

Àëü ÷ ¿åèéí Òºðèéí Òóñãàé õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àëáàä íü õàìãèéí èòãýëòýé ¿íýí÷, ÷àäâàðòàé, òºð çàñãèéí ÷óõàë ò¿øèã, çàðèì ¿åä öýðãèéí ãîë õ¿÷ áîëäîã áàéñàí íü íèéòëýã áóé àæ.

Òºðò ¸ñíû áàÿëàã óëàìæëàëòàé Ìîíãîë Óëñàä ÷ òºðèéí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àëáà ýðòíèé ò¿¿õòýéã òîãòîîñîí ò¿¿õýí áàðèìò ýëáýã áèé. XIII çóóíä Ìîíãîë÷óóäûí îëîí àéìàã íýãäýæ, õ¿ðýýãýý òýëæ, õ¿÷èðõýã ã¿ðýí áîëñîí øàëòãààíûã íýã íü óëñ òºð, öýðãèéí óõààëàã áîäëîãî, òàãíóóë õàìãààëàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àäâàðëàã çîõèîí áàéãóóëàëòòàé øóóä õîëáîîòîé áàéñàí ãýäýã. Òýð öàãò òàãíóóëûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷óõàë õýñýã íü çàñàã òºðèéí õààä, íî¸äûí õàìãààëàëòûí àëáà áàéñíûã ò¿¿õ÷èä á¿ð Õ¿íí¿ãèéí ¿åýñ õººí òàéëáàðëàæýý.

Íýðò ýðäýìòýí Ñ.Ñ¿õáààòàð, ×.Õàÿíõèðâàà íà𠺺ðñäèéí çîõèîë á¿òýýëäýý Ìݪ 3 äóãààð çóóíä áóþó îäîîãîîñ 2200 æèëèéí ºìíº Ìîíãîë îðîíä òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëò-¿éë÷èëãýýíèé àëáà ¿¿ññýí áîëîõûã äóðüäæýý.

Ò¿¿õ÷ ×.Õàÿíõèðâàà “Ìîäóí Øàíüþé” õýìýýõ çîõèîëäîî èæèë ç¿ñìèéí ìîðüòîé øàäàð öýðã¿¿ä, òýäíèé àõëàã÷äûí òóõàé äóðüäàæ, ñóäëàà÷ Ì.Øèíýõ¿¿ Õÿòàíû ò¿¿õýí äóðñãàë, Àðõàíãàé àéìãèéí Òàðèàòûí “Îðõîí” áè÷èãò õºøººí äýõü “Òóðãàí, òîðãîí” õýìýýõ áè÷èýýñèéã “Õàìãààëàõ ìàíàà, òîðãîí öýðýã” ãýæ òàéëñíûã õýëæ áîëíî. Ò¿¿õ÷ äîêòîð Á.Õ¿¿õýíáààòàð “Ôåîäàë, ñóðâàëæèòíóóä áèå õàìãààëàõ, øàäàð öýðýãòýé áàéæýý” ãýñýí ä¿ãíýëò ìºí õèéæýý. Ýçýí ×èíãèñèéí ¿åä õàìãààëàëòûí àëáûã òóñãàéëàí áàéãóóëæ, ýðõ ¿¿ðãèéã íü òîãòîîñîí òóõàé Ìîíãîëûí ò¿¿õýí ñóðâàëæ áè÷èã, íóóö òîâ÷îîíä òîä òîìðóóí òýìäýãëýñýí áóé. Òýíä õîð÷èí, òîðãóóä, õèøèã /ýýëæ/-òýí îðæ, ºäðèéí õàìãààëàã÷èä ç¿ã ç¿ã ìºð ìºðòºº ÿâæ, íàð øèíãýõýýñ ºìíº õýâò¿¿ëä çàéëæ, ãàäíà ãàð÷ õîíîòóãàé. Ãàäíà õîíîñîí õîð÷èí, òîðãóóä áóóð÷ íàð áèäíèéã óÿàíû òýíä õ¿ëýýæ áàéãààä õýâò¿¿ëä ìýäýãäýæ, áèäíèéã øºë èäñýíèé äàðàà äîòîãø îðæ, õîð÷èí ñóì íóìàà àâ÷, òîðãóóä ñóóðèà ýçýëæ, áóóð÷ íàð àÿãà ñàâàà àâ÷, àæëàà õèéñ¿ãýé. Ýýëæ, õèøãèéí õ¿ì¿¿ñ ýíý òîãòîîñîí ýýëæèéí õóóëèéã ìºðäºæ ÿâ. Ãýõ÷èëýí ºã¿¿ëæýý. Ýíý çàðëèãààñ õàìãààëàëò íü îðîí áàéðíû, îð÷íû, øàäàð, õ¿íñíèé çýðýã îëîí òºðºë ç¿éëòýé áàéñàí áàéíà. ×èíãèñ õààí îðä ºð㺺íèéõºº ãàäíà, äîòíî á¿õ õýðãèéã ººðèéí øàäàð æàíæèí Áîîð÷è, Çýëìý íàðò õàðèóöóóëæ òýäíèé àæèë ¿¿ðãèéí õóâààðüò ýçýí õààíû õàìãààëàëòûí àñóóäëûã õàðèóöóóëæ áàéñàí íü ñóðâàëæ áè÷ã¿¿äýä òäîðõîé äóðüäàãäñàí áàéäàã. ̺í øàäàð öýðýã íü ýçýí õààíû òºäèéã¿é ãàäààäûí çð÷íû àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéæýý. ×èíãèñ õààíû óðèëãààð Äóíäàò óëñûí ã¿í óõààíòàí ×àíü ×óíü /1198-1227/ çàëðàí èðýõýä èõ õààíû çàðëèã ¸ñîîð àÿí çàìûí õàìãààëàëòûí àæëûã Ìîíãîë Òóðêñòàí, Óéãàð öýðãèéí õ¿÷ýýð çîõèîí áàéãóóëæ Áîîð÷è óäèðäñàí áàéíà.

ß.Òîãòîõíÿì “Õèøèãòýí öýðýã” íîìîíäîî 13 äóãààð çóóíû Ìîíãîëûí òºðèéí õàìãààëàëò-¿éë÷èëãýýíèé àëáàäûí òºðºë ç¿éëèéã äàðààõü áàéäëààð õàðüöóóëàí èëýðõèéëæýý.

Òýð ¿åèéí íýðíèé àëáàí òóøààëûí òàéëáàð:

- Õýâò¿¿ë غíèéí ìàíàà Õàðóóë

- Õîð÷ Õàðâàà÷èä Õàðóóë

- Îðäî÷ Èëä ñýëýìòýí Îðäíû õàìãààëàëòûí àæèëòàí

- ªòãºñ áààòðóóä Øàäàð õèøèãòýí Øàäàð õàìãààëàã÷

- Øóâóó÷ Á¿ðãýä øîíõîð ìàëëàã÷

- Çàðëàã÷ Çàðëèã òàðààã÷

- Áààð÷ Òîãîî÷ Òîãîî÷

Ýíý äàøðàìä Õàìãààëàëûí àëáàíû ò¿¿õòýé õîëáîîòîé çàðèì ç¿éëèéã äîð äóðüäúÿ.

- Õºòº÷ Àãò ìàëëàã÷ Æîëîî÷

- Óëàà÷ Øóóäàí õ¿ðãýã÷ Øóóäàí õ¿ðãýã÷

- Ñ¿õ¿ð÷ Õóâöàñ óãààã÷ ¯éë÷èëãýýíèé àæèëòàí

- Äàðñ÷ Àéðàã äàðñ ñºãíºã÷ Ǻºã÷

- Áàëàã÷ Õààëãà÷ Øàëãàí íýâòð¿¿ëýã÷

-Õýëìýð÷ Îð÷óóëàã÷ Îð÷óóëàã÷

- ̺øãèã÷ ̺ðäºã÷ Äàëä õàìãààëàëò

ÕÕ çóóíû ýõýýð Ìîíãîë Óëñàä ìºí óëñ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýë ºðíºæ, Ìàíæ ×èí óëñûí ýñðýã Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº áîñëîãî õºäºë㺺íèé ¿ð ä¿íä 1911 îíä Ìîíãîë Óëñûã òóíõàãëàæ VIII Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûã õààí øèðýýíä ºðãºìæèëñºíèé äàðàà òàãíóóë õàìãààëàëò-¿éë÷èëãýýíèé àëáàäûã çîõèîí áàéãóóëàõ òàëààð íèëýýä àæèë õèéæýý. Íèéñëýë õ¿ðýýíèé õîéä õýñýãò îäîîãèéí Ñàëõèò çóñëàíãèéí îð÷èì õèéäèéí õàëõàâ÷èéí äîð òóñãàé àëáàíû àæèëòíóóäûã áýëòãýæ, Õÿòàä óëñûí ç¿ãýýñ Ìîíãîë Óëñûã òàãíàí òóðøèõ, Õîðëîí ñ¿éòãýõ àæèëëàãààòàé òýìöýæ áàéñàí áàðèìò áèé. ̺í ýí ¿åä Ìàíæèéí õààíûã Áýýæèíä î÷èæ õàìãààëàõ, Õÿòàä äàõü Ìàíæèéí ýñðýã áîñëîãûã äàðàõ íýðèéí äîð õàëõàâ÷ëàí õàëõ 4 àéìãààñ öýðýã òàòàæ èõ õ¿ðýýíèé îð÷èì òºâëºð¿¿ëæ, òýð äóíäààñ 200 îð÷èì öýðãèéã øèëýí àâ÷ “Øàäàð öýðýã” õýìýýí íýðëýæýý. Ýíý íü Áîãä õààíû îðäîí, òºðèéí ßàìäûã õàìãààëæ õààíû çîð÷èõ, ¸ñëîëûí àðãà õýìæýýíä îðîëöîõ ¿åä øàäàðëàí õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé áàéâ.

Àðäûí õóâüñãàëûí ÿâö õèéãýýä ÿëàëòûí äàðàà òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí àëáàíû àñóóäàë íýí ýýäðýýòýé áîëñîí áàéíà.

Õóâüñãàëûí óäèðäàã÷èä óëñ îðíû óäèðäëàãûã õàìãàëàõ àñóóäëûã ÿíç á¿ðèéí õýëáýðýýð øèéäýæ ýõýëñýí áàéäàã. Òóõàéëáàë: Õóâüñãàëûí óäèðäàã÷äûí íýã Ä.Ñ¿õáààòàðûí àìü íàñûã õóâüñãàëûí ýõíèé æèë¿¿äýä àðäûí æóðàìò öýðãèéíõýí õàìãààëæ áàéñàí áîë ñ¿¿ëäýý õàëèìàã öýðã¿¿ä õàìãààëàõ áîëîâ. Ãàäíû îðîëöîî õ¿÷èðõýã áàéñíààñ øàëòãààëàí Óëñ îðíû óäèðäàã÷äûí àìü íàñûã õàìãààëàõ àæèë íýãäñýí ñèñòåìä îðæ ÷àäàëã¿é àðàâ ãàðóé æèë áîëæýý.

1930-ààä îí íü Ìîíãîë Óëñûí ò¿¿õýí íýãýí îíöëîã çóðâàñ ¿å áàéâ. 1921 îíû àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí äàðàà ººð÷ëºëò ýð÷ õ¿÷ýý àâàõûí çýðýãöýý óëñ îðíû äîòîîä çºð÷èë ýðñ õóöäàâ. “Õàð øàð ôåîäàëûí” õºðºíãèéã õóðààñàí õèéãýýä, ñ¿ì õèéäèéí ýñðýã àâ÷ ÿâóóëñàí àðãà õýìæýý íü àðä ò¿ìíèé äóðã¿éöëûã õ¿ðãýæ, Ìîíãîëûí áàðóóí àéìãóóäàä õóâüñãàëûí ýñðýã áîñëîãî õºäºë㺺í ãàð÷, èõýýõýí ãàçàð íóòàã õ¿í àìûã õàìàð÷, ¿ëýìæ õîõèðîë ó÷ðóóëñàí áàéíà. Ìîíãîëûí ºìíºä áîëîí áàðóóí õèëèéí äàãóó àìüäàðäàã îðî íóòãèéíõàí õóâüñãàëûí àðãà õýìæýýíýýñ äàéæèæ, íóòàã îðíîî îðõèí,õèëèéí ÷àíàäàä ä¿ðâýí ãàð÷ áàéæýý.

Ãåðìàíä ôàøèçì, ßïîíä ìèëèòàðèçì íî¸ðõîí îëîí óëñûí áàéäàë õ¿íäðýí, èäýâõèæñýí, óëìààð óëñ îðîí äàéíä òàòàãäàí îðñîí çýðãýýñ øàëòãààëàí òóñãàé õàìãààëàëòûí àëáûã òóõàéëàí àíõààðàõàä õ¿ðãýæýý. 1937-1938 îíû ¿åýñ òºðèéí äýýä, ÷óõàë àëáàí òóøààëòíóóäûã áèå õàìãààëàã÷òàé áîëãîõ, Çàñãèéí ãàçàð îðäîí /òýð ¿åèéí/ çýðýã îáúåêòûí õàìãààëàëòûã ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýý àâ÷ ýõýëñýí áàéíà. Äßß-íû Ñàéäûí 1938 îíû òóøààëä àõëàõ êîìåíäàíò 1, õÿíàã÷ 2-ûí îðîí òîîã áàòàëæ, Çàñãèéí Ãàçðûí îðäîíä íýâòðýõýä õÿíàëò òàâèõ, çºâøººðºë îëãîõ, ïðîïóñê áè÷èõ àæëûã ýðõë¿¿ëýõ áîëñîí íü Òºðèéí Òóñãàé õàìãààëàëòûí ýõ ¿¿ñâýð áîëæýý. Ìºí ¿¿íèé çýðýãöýý òºðèéí ºíäºð äýýä àëáàí òóøààëòàé õ¿ì¿¿ñèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, àæ àõóé ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàð øèíæèëãýýíèé ëàáîðàòîðèéí ýõ ñóóðèéã òàâèâ. 1937 îíîîñ Åðºíõèé ñàéäûí îðëîã÷, Äßß-íû ñàéä ìàðøàë Õ.×îéáàëñàíãèéí àìü íàñûã õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé áèå õàìãààëàã÷èäààð ÿàìíû ýäèéí õýëòñèéí àæèëòàí Íàìæèë, óëñ òºðèéí àæèëòàí Ìàéäàð, ýñýðã¿¿öýí òàãíàõ õýëòñèéí àæèëòàí Äýìáýðýëñ¿ðýí íàðûã òîìèëñîí áîëîëòîé. Òóõàéí ¿åä Äßß-íû ñàéä îíû ýõýíä ÿàìíûõàà òóõàé æèëèéí îðîí òîî, á¿òýö òýíä àæèëëàãñàäûí íýðèéí æàãñààëòûã áàòàëäàã æóðàìòàé áàéñàí õýäèé ÷ äýýðõè ãóðâàí àæèëòíû íýðèéã äóðäààã¿é íü íóóöëàëòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ õàðèí äàðàà îíä íü 1938 îíû 130 òîîò òóøààëààð òóñ ÿàìíû íýãä¿ãýýð õýëòñèéí õî¸ðäóãààð òàñàãò, Íàìæèë, Äýìáýðýëñ¿ðýí, Ìàéäàð íàðûã áèå õàìãààëàã÷ààð òîìèëæ õàðúÿàëóóëñàíààð øèíý ¿åèéí õàìãààëàëòûí òóñãàé àëáàíû ¿íäýñ áîëñîí þì. 1940 îíä ÌÀÕÍàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà /Þ.Öýäýíáàë/, Áàãà õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà /Ã.Áóìöýíä/ íàðûã õàìãààëàëòûí õýñýãòýé áîëãîæ ãðóïïóóä òîìèëîâ. Óëìààð Äßß-íû æèíõýíý îðëîã÷ ñàéä, ÓÀÑÕ 2 äóãààð êîìèññàðûí 1941 îíû 469 òîîò òóøààëààð íàì çàñãèéí óäèðäàã÷äûí õàìãààëàëòûí àæèëä îðøèæ áàéñàí äóòàãäëûã çààí, óóë àæëûã ñàéæðóóëàõ çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà õýìæýý àâ÷ýý. Òóõàéëáàë: Äßß-íû 1 ä¿ãýýð õýëòñèéí õàìãààëàëòûí òàñãèéã ºðãºòãºæ, õýëòñèéí îðëîã÷ äàðãààð óäèðäóóëàí ò¿¿íä òóñãàé õàðóóëûí ñóìàí, ëàáîðàòîðè êîìèññàðóóäûã õàðúÿàëóóëæ, õýëòñèéí îðëîã÷ äàðãààð õîøóó÷ Íàìæèëûã òîìèëîí àæèëëóóëæýý. Äßß-íû 1942 îíû 183 òîîò òóøààëààð íàì, çàñãèéí óäèðäàã÷äûã õàìãààëàõ õýñã¿¿äèéã /ãðóïïóóäûã/ 1-ð õýñãýýñ òóñãààðëàæ òóñãàé õýëòýñ áàéãóóëàí àæèëëàõ áîëîâ. Òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëò íü óëñ îðíû äîòîîä áàéäëààñàà èë¿¿ îëîí óëñûí íºõöºë áàéäàëòàé èõýýõýí ó÷èð õîëáîãäîëòîé áàéäàã íü Ìîíãîëûí õóâüä ÷ íîòëîãäñîí ¿íýí þì. 30-ààä îíû ýöñýýð õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷èä Ìîíãîëûí äàðõàí õèëä ºíãºëçºí õàëäñàíûã áóò öîõèñîíû äàðàà äýëõèéí õýìæýýíèé äàéí çàëãàñàí íü Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí áàéäëûã á¿ð ÷ õ¿íäð¿¿ëæ óëñûí àþóëã¿é áàéäëûã ñàõèí õàìãààëàõ ¿¿ðýã, ò¿¿íèé äîòîð îíö ÷óõàë îáúåêòóóäûí õàìãààëàëòûã ñàéæðóóëàõûã øààðäñàí áàéíà. Ôàøèñòèéí Ãåðìàí èòãýëèéã ýâäýæ, Õîëáîîò Îðîñ Óëñàä äîâòîëñîí, îëîí óëñûí áàéäëûã ýðñ õóðöàòãàñàíûã õàðãàëçàí õàìãààëàëòûí àëáàíä ºíäºð øààðäëàãà òàâèõ áîëîâ.

Õàìãààëàëòûí àëáà íü òóñäàà áàéãóóëàãäààä óäààã¿é ÷ 1938-1947 îíä òºð óëñ íàì çàñãèéí óäèðäàã÷äûã, Õàëõ ãîëûí ðàéîí äàõü ôðîíòûí áàéäàëòàé òàíèëöàõ, äàé÷èäòàé óóëçàõ, Ìîíãîëûí Áàðóóí õÿçãààðò ¿¿ðýëæ áàéñàí õàñãèéí äýýðýì÷äèéí òîëãîéëîã÷ Îñïàíòàé óóëçàæ, õýëýëöýý õèéõ, ýõ îðíû ÷ºëººëºõ äàéíû ñ¿¿ë÷ýýð Æàí÷õ¿¿ãèéí äàâàà, Æýõý õîò çýðýã ãàçàðò î÷èæ áàéëäàæ áàéãàà öýðýã äàé÷èäòàé óóëçàõ çýðýã õ¿íä îíöãîé íºõöºëä ºìíºº òàâüñàí çîðèëòîî àìæèëòòàé áèåë¿¿ëæ èðñýí áàéíà. Äàéíû äàðààãààð Õàìãààëàëòûí àëáà øèíý íºõöºë áàéäàëä àæèë ¿¿ðãýý õýâèéí ã¿éöýòãýõ áîëîâ.

1950-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýñ ýõëýí ìàíàé óëñûí ãàäààä õàðèëöàà èõýýõýí ºðãºæèæ, îëîí óëñûí àðãà õýìæýý çîõèîãäîõ íü íýìýãäýæ Ìîíãîë îðîíä àéë÷ëàõ äýýä õýìæýýíèé áîëîí çî÷èí òºëººëºã÷äèéí òîî ¿ëýìæ îëøèð÷ ¿éë÷èëãýý íýìýãäýâ. Èõ òýíãýðèéí àìíû öîãöîëáîð àøèãëàëòàíä îðñîí çýðãýýð òóñãàé õàìãààëàëòûí îáúåêòûí öàð õýìæýý ºñºâ. ¯¿íèé ñàöóó õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé îðîí òîî íýìýãäýæ ìàòåðèàëëàã áààç ÷ èõýýõýí áýõæèâ. Õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ, ìàòåðèàëëàã áààçûã ñàéæðóóëàõàä ÇÕÓ-ûí ìýðãýæèë íýãò íºõºä èõýýõýí òóñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýíèéã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé. Ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä 1960-1970-ààä îíä òóñãàé õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àëáà ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íýýð ñàéí õàíãàãäñàí áàéíà. ÌÀÕÍàìûí Òºâ Õîðîîíû ÓÒÒ-íû 1982 îíû 56 äóãààð òîãòîîëîîð, ÍÀÕß-íû 3 äóãààð õýëòýñ áóþó òóñãàé õàìãààëàëòûí àëáûã ãàçàð áîëãîí ºðãºòãºæ áèå á¿ðýëäýõ¿¿íèé îðîí òîîã íýìýãä¿¿ëýõ çýðãýýð òóñ àëáà ¿ëýìæ ºðãºæèæ áýõæñýí þì. ªíãºðñºí çóóíû 80-ààä îíû äóíäóóð ÇÕÓ-ä ºðíºñºí ººð÷ëºí áàéãóóëàëòûí íºëººãººð 1988 îíû ñ¿¿ë÷ýýñ ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëò ýõýëæ óëìààð 1990 îíû öàãààí ìîðèí æèëèéí àðä÷èëñàí õóâüñãàë áîëîí ºðíºõ õ¿ðòýë òóñãàé õàìãààëàëòûã ýðõýëæ áàéñàí, ÍÀÕß-ûã òàòàí áóóëãàõ, òóñãàé õàíãàìæààñ òàòãàëçàõûã óðèàëàõ áîëñíîîð ÁÍÌÀÓ-ûí ÑíÇ-èéí 1990 îíû 54 ä¿ãýýð òîãòîîë ãàð÷ äýýðõè ýðõ áàðèã÷äàä áîëîí ãàäààäûí çî÷äîä ¿éë÷ëýõ çîðèóëàëòòàé áàéð çî÷èä áóóäëóóä, òóñãàé àâòîáààç, áóñàä ñàëáàð íýãæèéã, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë÷èëãýý, àæ àõóéí ýðõëýõ ãàçàðò øèëæ¿¿ëýâ. ÍÀÕß-íû ñàéäûí 1990 îíû Á/64 òîîò òóøààëààð ýíý ¿åèéã õ¿ðòýë òóñãàé ¿éë÷èëãýý õàíãàìæ, õàìãààëàëò ýðõýëæ áàéñàí ÍÀÕß-íû 3 äóãààð ãàçðûã 3 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººð òàñàëáàð áîëãîí òàòàí áóóëãàæ õàìãààëàëòûí àëáà áîëãîâ.

¯ëäñýí õàìãààëàëòûí àëáà íü ÓÀÁÕÅÃ-ûí ìýäýëä, ¿éë÷èëãíýý íü ÍÒÕ, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë÷èëãýý àæ àõóéí ìýäýëä òóñ òóñ î÷èâ. Ñàÿ äóðüäñàí ãóðàâäóãààð ãàçðûã òàòàí áóóëãàõäàà õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí äàäëàãà òóðøëàãàòàé îëîí àðâàí àæèëòíûã õàëàõ, øèëæ¿¿ëýõ, òýòãýâýðò ãàðàõ çýðãýýð õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæèëòíóóäûã öººð¿¿ëñýí õýäèé ÷ óã àëáûã øèíý÷ëýõ òàëààð çîõèöóóëæ áàéñàí ãàæóóäëûã àðèëãàõûí òóëä ÀÈÕ-ûí 1995 îíû õàâðûí ÷óóëãàíààñ “Òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí òóõàé” õóóëü áàòëàãäàæ, 1995 îíû 07 äóãààð ñàðûí 01-íèé ºäðººñ õ¿÷èí òºãºëäºð áîëæ ìºðäñºí íü Òºðèéí òóñãàé àëáàíû õºãæëèéí øèíý ¿åèéí íýýëò áîëîâ.

“Òºðèéí òóñãàéõ õàìãààëàëòûí òóõàé” õóóëü áàòëàãäñàíààð õàìãààëàëòûí àæëûí ýðõ ç¿éí ¿íäýñ á¿ðäýæ ýõýëñýí òºäèéã¿é çîõèîí áàéãóóëàëòûí øèíý ¿íäýñëýëèéã òàâüñàí áîëíî. Óã õóóëèéí äàãóó çàñãèéí ãàçðûí 127 äóãààð òîãòîîëîîð õàìãààëàëòûí ãàçðûí õàðüöàíãóé áèåèéã íü äààëãàí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé õýëòýñ, õàðóóëûí àëáà, òóñãàé ¿éë÷èëãýýíèé òºðèéí òóñãàé ãðàæ ãýñýí á¿òýöòýéãýýð áàéãóóëæ øèíý ãàðñàí õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð íèëýýä àðãà õýìæýý àâñàí þì.

Òóñ ãàçàð áèå äààñàíû õóâüä òºñâèéí òàëààð Ñàíãèéí ßàìòàé øóóä õàðüöäàã áîëîâñîí õ¿÷íýý ººðºº ñîíãîæ, òîìèëîí, ÷ºëººëäºã áîëæ, õàðèóöëàí äýýøëýí ãàäààä õàðèëöààíä çàðèì àõèö ãàðñàí áàéíà. 1998 îíîîñ ÁÍÕÀÓ-ûí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàòàé àæèë òºðëèéí õàðèëöàà òîãòîîí, æèë á¿ð õàðèëöàí òºëººëºã÷ ñîëèëöîæ èðñýíèé äýýð 1997 îíîîñ Åãèïåò Óëñàä æèë á¿ð 2-25 àæèëòíûã õàìãààëàëòûí ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàíä õàìðóóëäàã áîëæýý.

Õàìãààëàëò-¿éë÷èëãýýíèé àæèë àëáà ÿàìòàé õàìò òàòàí áóóãäàæ áàãàññàíû ýöýñò ÒÒÕà èéíõ¿¿ øèíýýð áàéãóóëàãäñàíààð ò¿¿íèé óäàèðäëàãóóä õýëòýñ, àëáà, ñàëáàð íýãæèéí äàðãà íàð õèéãýýä íèéò áèå á¿ðýëäýõ¿¿í ¿íäñýíäýý øèíýýð òîìèëîãäñîí áàéíà. Õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí ìàòåðèàëëàã áààç ìóóäñàí, ìàøèí òåõíèê, òóñãàé õýðýãñýë õ¿ðýëöýýã¿é áîëñîí, øèíý àæèëòíóóä äàäëàãà òóðøëàãà ñóóãààã¿é, ñàõèëãà ñóëàðñàíààñ õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæèëä äîãîëäîë, äóòàãäàë ãàð÷, ÿëàíãóÿà áàãà òóøààëòíû àæèëòíû äîòðîîñ õýðýã çºð÷èë ¿éëäýõ ÿâäàë ãàðñàíûã íóóõûí õýðýãã¿é. 1996-2000 îíä òóñ ãàçðûí äàðãà 4 óäàà, îðëîã÷ äàðãà, Õàðóóëûí àëáàíû áîëîí ÒÎÕÀ-íû äàðãà òóñ á¿ð3 óäàà ñîëèãäñîí íò àæèë õýðýãò ñàéíààð íºëººëñºíã¿é ýý. Õàðèí 2001 îíîîñ Òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí àëáàäûã ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íýýð áýõæ¿¿ëýõýä çîõèõ àíõààðàë òàâüæ çàðèì àõèö ãàð÷, àëáàäûí óäèðäëàãà øèíý÷ëýãäýâ.

10 ãàéðóé æèëèéí àëäàà äóòàãäëûã àðèëãàõ òàëààð èäýâõè ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàæ àõìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí íýãäëèéã õàíãàõ òàëààð ÷óõàë àëõàì õèéâ.

Çàñãèéí Ãàçðûí 2003 îíû 106 äóãààð òîãòîîëîîð “Èõ òýíãýð Öîãöîëáîð”, Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí ºâºë çóíû ºð㺺, 30 äóãààð áàéð, 2 àéëûí çîðèóëàëòûí îðîí ñóóöûã òóñ ãàçðûí õàðúÿàíä øèëæ¿¿ëýâ. Õºðºí㺠ìºíãºíèé õóâüä õîìñäîëòîé áàéãààà áîëîâ÷ õîëáîî òóñãàé õýðýãñëýëýýð õàíãàõ, àâòî ïàðê øèíý÷ëýõ ÷èãëýëýýð çàðèì àõèö ãàð÷ áàéíà.

Øèíý ¿åèéí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àëáà áàéãóóëàãäñàíààñ õîéøèõ 65 æèëèéí õóãàöààíä òóñ ãàçðûí õàìò îëíîîñ óëñ îðîí äàÿàð íýð àëäðàà äóóðñãàñàí îëîí àðâàí õºäºëìºðèéí àëäàðòíóóä,÷àäâàðëàã óäèèðäàõ àæèëòíóóä, ìýðãýæëèéí àëäàð öóóòíóóä òºðºí ãàðñíûã òýìäýãëýæ áàéíà. Ýäãýýð àëäàðòíóóäààñ öººõºí àõìàäóóäòàé ÿðèëöëàãà õèéæ õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí áàÿëàã òóðøëàãà, ñóðãàìæóóäààñ øèíý çàëóó àæèëòíóóäàä ºâë¿¿ëýõ çîðèëãîîð íîì áîëãîí õýâë¿¿ëæ áàéíà. Ýíý íîìûã òóóðâèõàä õ¿÷ ç¿òãýë ãàðãàñàí õîøóó÷ ãåíåðàë Ø.Íàöàãäîðæ, àõìàä ñýòã¿¿ë÷, õóðàíäàà àñàí Ó.Àìàðñàéõàí, òóñ ãàçðûí àõëàõ àæèëòàí Ñ.Öîãáààòàð, óã íîìûã õýâëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí õàìãààëàëòûí àõìàä àæèëòàí öàãäààãèéí õóðàíäàà, “Ìîíãîë òàìãà” óëñûí ¿éëäâýðèéí äàðãà Ñ.Ñîäíîìáàëæèð íàðò Òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí ãàçðûí äàðãûí çºâëºëèéí áîëîí õàìò îëíûõîî íýðèéí ºìíººñ ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà.

Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí Ãàçàð, ÒÅÃ-ûí óäèðäëàãûí èäýâõèòýé äýìæëýã, òóñëàëöààòàéãààð õàìãààëàëò-¿éë÷èëãýýíèé ìàòåðèàëëàã áààç áýõæèí, àæèë ¿éë÷èëãýýã ÿâóóëàõ íºõöºë áîëîëöîî äýýøèëñýýð áàéãààä Òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí õàìò îëîí óðàìøèí, èäýâõè ç¿òãýë, ýð÷ õ¿÷òýéãýýð àæèëëàæ áàéíà. Ò¿¿õèéã àðä ò¿ìýí á¿òýýäýã ãýäýã.Òºðèéí Òóñãàé Õàìãààëàëòûí Ãàçðûí ò¿¿õèéã òóñ ãàçðûí ¿å ¿åèéí àæèëòíóóäûí íýð òºðòýé ¿ðãýëæë¿¿ëæ öàã ¿åòýéãýý ìºð çýðýãöýí á¿òýýíý ãýäýãò õýí ÷ ýðãýëçýõã¿é áèç ýý.

Ìîíãîë òºðèéí ìýëìèé òóíãàëàã, áàò îðøèõ áîëòóãàé.

ÒªÐÈÉÍ ÒÓÑÃÀÉ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÛÍ ÃÀÇÐÛÍ ÄÀÐÃÀ,

Íàì òºâòýé óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíîîñ òºð òºâòýé óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíä øèëæèõ øèëæèëòèéí õàðóöëàãàòàé ìº÷, ñîöèàëèçìûí ¿åèéí 2 çàñãèéí ãàçðûí ¿åä òóñãàé õàìãààëàëòûí ãóðàâäóãààð ãàçðûã óäèðäàæ, òóõàéí ¿åèéí íèéãìèéí øààðäëàãààð òóñãàé õàíãàìæààñ íàì òºðèéí óäèðäëàãóóä òàòãàëçñàí, ñ¿¿ëèéí 70 æèëä òîõèîëäîæ áàéãààã¿é ºëñãºëºí, ñóóëò ìýòèéí óëñ òºðèéí òýìöëèéí öîî øèíý õýëáýðòýé í¿¿ð òóëæ, ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòã¿é õàìãèéí õ¿íä ¿åä õàìãààëóóëàã÷èéí àþóëã¿é áàéäëûã õàðèóöàõ õ¿íä ¿¿ðãèéã Ø.Íàöàãäîðæ áèåë¿¿ëæ áàéæýý.

Ñîöèàëèçìààñ àðä÷èëñàí íèéãýìä øèëæèõ íýí õàðèóöëàãàòàé 3 çàñãèéí ãàçðûí ¿åä õîøóó÷ ãåíåðàë Ø.Íàöàãäîðæ Çàñãèéí Ãàçàðò ÒÅÃ-ûí ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöñàí ðåôåðåíòýýð àæèëëàæ áàéñàí áºãººä èéì ñîíèí ò¿¿õòýé õ¿íýýñ òóõàéí ¿åèéí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí òàëààð ÿðèëöñàíàà óíøèã÷ îëîíòîéãîî õóâààëöàæ áàéíà.

- ÍÀÕß-íû ãàçðûí îðëîã÷ äàðãààð àæèëëàæ áàéãààä 1984 îíû 08 ñàðûí 30-íààñ ººðººð õýëáýë Þ.Öýäýíáàë äàðãà ººð÷ëºãäñºíèé äàðàà õàìãààëàëòûí ãàçðû äàðãààð òîìèëîãäîîä 1990 îíû àðä÷èëàë õ¿ðòýë àæèëëàñàí.

- Òèéìýý. 1962 îíä 10 æèëèéí äóíä ñóðãóóëü òºãñººä ë ÍÀÕß-íû íýð äýýð ÇÕÓ-ä ñóðãóóëüä ÿâæ òºãñ÷ èðñýíýýñ õîéø ºíººã õ¿ðòýë ÓÀÁÕÁ-òàé àæèë àìüäðàëàà õîëáîîä 40 ãàðóé æèë áîëæ áàéíà. 1990 îíä áèäíèéã àëáàí òóøààëààñ çàéëóóëæ ÓÀÕÁ-ààñ õîëäóóëàõ ººð øàëòàã øàëòãààí îëäîõã¿é áîëîõîîð çàðèì õ¿ì¿¿ñýýñ ãàðãàñàí ÿðèà ë äàà.

- Îäîî ÷ íóóö þì ãýæ áàðàã áàõéã¿é áîëæ äýý. Áèäíèé ¿åä ÷èíü ÓÀÕÁ-ä àæèëëàäàã, ÿìàð àëáàí òóøààëûí àæèë õàøäàãàà òýð á¿ð õ¿íä õýëäýãã¿é óëñûí íóóö ãýæ ¿çäýã, þó õèéäãèéã ãýð á¿ëèéíõýí ÷ ìýääýãã¿é áàéñàí .Ýíý íü àæèë ¿¿ðãèéí îíöëîãòîé áîëáîîòîé þì. Óëñ îðíûõîî ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ñºðºõ òàãíóóëûí àëáàíä àæèëòíààñ íü õýëòñèéí äàðãà õ¿ðòýë 12 æèë ãàðàí àæèëëàñàí. ÍÀÕß òýð ¿åèéí ÓÀÕ, ÖÑ,ÕÖ, ÇÕ ãàçðóóä, ¿¿íèé äîòîð ÓÀÕÁ-ûí èë äàëä àæèëòíóóäûí àñóóäëûã øóóä õàðèóöñàí ãàçðûí îðëîã÷, õýëòñèéí äàðãààð 4 æèë ãàðóé àæèëëàñàí áóñäàä íü çàñãèéí ãàçàð, ãàäààäàä àæèëëàæ ñóðàëöàæ áàéëàà.

- Òà ÷èíü ñîöèàëèñò íèéãìèéí ñ¿¿ë÷èéí 6 æèë òºð çàñãèéí õàìãààëàëòûí àëáûã óäèðäàæ áàéñàí. Òýð ¿åä îëíû äóíä íýðøñýíýýð ãóðàâäóãààð ãàçàð ÿìàð á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòòàé þó ýðõýëäýã áàéñàí þì áý ?

• Òýð ¿åä ÷èíü ¿íäñýí õóóëèéíõàà äàãóó íàì òºâòýé òºð çàñàã óëñ îðíîî óäèðäàæ áàéñàí ó÷ðààñ òºð çàñãèéí ãýõã¿é íàì çàñãèéí óäèðäàã÷èä ãýñýí áàéñàí. Èéìýýñ ãóðàâäóãààð ãàçàð íàì çàñãèéí óäèðäàã÷èä áîëîõ ÌÀÕÍ-ûí óëñ òºðèéí òîâ÷îî, ò¿¿íèé ãèø¿¿ä, îðëîã÷ ãèø¿¿ä, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ÑíÇ-èéí äàðãà îðëîã÷èä, ÀÈÕ-ûí äàðãà, îðëîã÷äûí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýã õàðèóöäàã áàéâ. Òýð ¿åä äýýðõè àëáàí òóøààëóóäàä 15 îð÷èì õ¿í àæèëëàäàã áàéëàà. Òýäãýýðèéí àæëûí áàéð, ãýð îðîí, õºäºº ãàäàà ÿâàõ ¿åèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýäýã áàéñàí. Òèéìýýñ ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí àæèëëàäàã Çàñãèéí ãàçðûí îðäîí, àìüäàðäàã õîòûí îðîí ñóóö, Èõ, Áàãà òýíãýðèéí àì, Í¿õòèéí çóñëàíãèéí áàéðóóä çýðãèéã õàìãààëæ õîîë õ¿íñíèé õýðýãöýýò á¿õ ç¿éëèéã ¿íäñýíä íü áýëòãýæ õàíãàäàã áàéñàí. ¯¿íýýñ ãàäíà òýð á¿ð õ¿í ìýääýãã¿é, òóñ ãàçðûí àæèë à÷ààëàëûí äèéëýíõ õóâèéã ýçýëäýã àæèë áîë ãàäààäûí ºíäºð õýìæýýíèé çî÷íû àéë÷ëàë, óëñûí ÷àíàðòàé óëñ òºð, ñî¸ë óðëàã, áàÿð ¸ñëîë áîëîí îëîí óëñûí àðãà õýìæýýíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàæ ¿éë÷ëýõ, íàìûí ñîëèëöîîãîîð èðæ àìðàã÷äààñ ýõëýýä íàì, òºð-çàñãèéí øóãàìààð èðñýí, ìºí ÿàìäûí îðëîã÷ ñàéäààñ äýýø àëáàí òóøààëûí ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñèéã õ¿ëýýæ àâ÷ ¿éë÷èëäýã ãàçàð áàéñàí þì. Èéì ó÷ðààñ õàìãààëàëòûí òºðºëæñºí àëáàä, öýðýã, öàãäàà, òóñãàé áàéð, çî÷èä áóóäàë, àâòîáààç, áýëòãýí õàíãàõ áààç, ëàáîðàòîðè, õ¿ëýìæ, ìàë àæ àõóé ãýýä í¿ñýðä¿¿ õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýý àæ àõóéí ãàçàð áàéñàí þì.

Òóñ ãàçàð îëîí õýëòýñ, òàñàã, àëáà, ñàëáàðòàé ìÿíãà ãàðóé àæèëòàí àæèëëàãñàäòàé, æèëä äóíäæààð 2000-ààä ãàäààäûí çî÷èí õ¿ëýýæ àâ÷ ¿éë÷èëäýã áàéñàí.

Ýíý á¿õ àæèë ¿¿ðãèéã ººðººð õýëáýë, íàì çàñãèéí óäèðäàã÷äààñ ýõëýýä ãàäààûí çî÷íûã õàìãààëàõ çýðýãëýë, õýíèéã õýäèé õèðèéí çàðäàë òºñºâò áàãòààí ¿éë÷ëýõ çýðãèéã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû áîëîí ÑíÇ-èéí íóóö òîãòîîëóóäààð òîäîðõîé çààñàí ò¿¿íèé äàãóó õèéæ ã¿éöýòãýäýã, õàòóó äýã æóðàì, ñàõèëãà, õàðèóöëàãàòàé áàéãóóëëàãà áàéëàà.

• Òýð ¿åèéí Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî ÷èíü èéì í¿ñýð õàìãààëàëòûí àëáàòàé áàéñàí õèðíýý ÿàãààä òèéì àìàðõàí á¿ãäýýðýý îãöîð÷èõñîí þì áý? Òà ÷èíü íýã ¸ñîíäîî óëñ îðíû óäèðäëàãûí àþóëã¿é áàéäàë õýâèéí àæèëëàãààã õàíãàõ ¿¿ðýãòýé áàéñàí áîëîõîîð ýíý ýãçýãòýé ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí òàëààð ìýäýõ ç¿éë íèëýýä áàéäàã áàéõ?
• 1980-ààä îíû ñ¿¿ëèéí õàãàñ 90 îíû ýõýíä íàì, òºð, àçñãèéí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àëáûã óäèðäàæ, ÍÀÕß, ÓÀÕÅÃ-ûí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòàæ ÿíç ÿíçûí àæèë àñóóäëóóäòàé òóëãàð÷ áàéñàíû õóâüä îðîëöñîí, õàðñàí, ñîíññîí äýýð áîäîãäñîíîî íýìýýä ÿðüæ õýëáýë èõýýõýí öàã, öààñ çàðöóóëàõ õýðýãòýé áîëîõ áàéõ. Òîâ÷õîí õýëýõýä, 1990 îíä íàì çàñãèéí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿íä ººð÷ëºëò õèéõ á¿õ òîõèðîî íü á¿ðäýýä, îëîí ò¿ìýí øààðäààä, òýð ÷ áàéòóãàé íàì óëñûí óäèðäëàãûí äóíä ò¿âøèíä õ¿ëýýñýí áàéäàë áèé áîë÷èõîîä áàéñàí þì. ¯¿íèé äýýð àëü ÷ ¿åä àëáàí òóøààë òýð òóñìàà ºíäºð àëáàí òóøààëûí òºëºº èë àâ÷ Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî äîòðîî íýãäìýë áèø áàéñíààðàà õýí íýãíèéãýý ¿ëäýýëã¿é á¿ðýí á¿ðýëäýõ¿¿íýýðýý îãöðîõîä õ¿ðãýñýí ãýæ ¿çäýã õ¿ì¿¿ñòýé ñàíàë íýã áàéäàã. Õààíà ÷ ÿìàð ÷ ò¿âøèíä óäèðäëàãà ýâ íýãäýëã¿é áàéâàë áàò ñóóðüòàé, ýâ íýãäýëã¿é áîë õýâðýã áàéäãèéí áîäèò æèøýý þì äàà.

Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû çàðèì õ¿ì¿¿ñèéí òóñãàé õàíãàìæ ¿éë÷èëãýýíýýñ òàòãàëçàæ “íýðýý öýâýðëýõ” ãýñýí îéðûí áîäîë, ýðìýëçëýë ÿâóóëãûí óðøãààð 1990 îíû 02 ñàðûí 01-íä ãóðàâäóãààð ãàçðûã òàòàí áóóëãàñàí þì. Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî îãöðîõîîñ ñàð ãàðóéí ºìíº áè õàìãààëàëòûí àæèë àëáà ýðõëýõýý áîëüñîí þì.

• Ãóðàâäóãààð ãàçðûí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæèëòíóóäûã ºíäºð ìýðãýæëèéí, ñàõèëãà, õàðèóöëàãàòàé õ¿ì¿¿ñ áàéñàí òèéìýýñ îäîî ÿëàíãóÿà àæèë õýðýã÷ áèçíåñìåí¿¿ä àæèëä äóðòàé àâäàã ãýæ ÿðèãääàã. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéã õààíà ÿàæ áýëòãýæ ñîíãîæ àæèëä àâäàã áàéñàí þì áý?
• ¯íýõýýð òýð ¿åä ñàõèëãà õàðèóöëàãàòàé, àæèë ìýðãýæèëäýý ìýðãýøñýí õ¿ì¿¿ñ àæèëëàæ áàéñàí þì. Õàìãààëàëòàíä àæèëëàõ õ¿ì¿¿ñèéã ÍÀÕß, ÖÑ áîëîí ÓÀÕÁ-ûí àæèëòíóóäààñ ãîëëîí øèëæ ñîíãîæ àâààä ÇÕÓ-ä äàâòàí ñóðãàæ äîòðîî áàéíãûí õè÷ýýë ñóðãàëò õèéäýã áàéñàí. ¯éë÷èëãýýíèé àæèëòíóóäûã ñàëáàðûí áàéãóóëëàãóóä, ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã ñóðãóóëèóäààñ øèëæ ñîíãîæ ç¿¿í åâðîïûí îðíóóäàä äàâòàí ñóðãàæ ìýðãýø¿¿ëæ ¿íäñýíäýý åâðîï ¿éë÷èëãýýíèé ò¿âøèíä àæèëëàõûã çîðüæ áàéñàí þì. Õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé òàëààð ºãºãäñºí ¿¿ðýã äààëãàâðûã çààâàë áèåë¿¿ëäýã õàðèóöëàãà ñàõèëãà áàòòàé áàéõ ºíäºð øààðäëàãà àëü ÷ ¿åä òºðèéí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíä çàéëøã¿é òàâèãääàã òýð ¿åä ýíý øààðäëàãûã äàãàæ àæèëëàæ ÷àääàã áàéñàí þì.
• Òºð çàñãèéí õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæèë ºíäºð õàðèóöëàãàòàé áàéõ íü àðãàã¿é áàéõ. Òýãýõýýð õ¿íäðýëòýé áýðõøýýë ÿðâèãòàé ¿å áàãàã¿é òîõèîëääîã áàéõ?

ªºðèéí áîëîí ãàäààä îðíû òýðã¿¿í¿¿äèéã õàìãààëæ ¿éë÷èëíý ãýäýã áîë ìàø èõ ºíäºð õàðèóöëàãàòàé ÿðâèãòàé àæëûí íýã ìºíººñ ìºí. Àìü íàñàà çîëèîñëîõ òàíãàðàã ºð㺺ä, õ¿íèé àìü àìüäðàëûã õàðèóöàæ ÿâäàã õ¿ì¿¿ñ ø¿¿ äýý. Ìàíàéä õàðüöàíãóé òàéâàí ó÷ðààñ ÿíç á¿ðèéí àëëàãà õàëäëàãà áîëäîãã¿é þìàà ãýõýä ãýíýòèéí îñîë àâààðü ãàðàõûã õýí ÷ ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é. Õàìãààëóóëæ áàéãàà õ¿íèé çàí àâèð, ààø àðàíøèíãààñ áîëæ õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé àæèë õÿìàð÷ õ¿íäðýõ òàë íèëýýä áàéäàã. Õàìãèéí íààä çàõ íü òýð ¿åä íàì çàñãèéí óäèðäàã÷ àðàâ ãàðóé àéëûí àâãàé íàðûí àÿûã îëîõ ãýýä õººðõºí òºâºã ºäºð òóòàì øàõàì ãàðäàã áàéñàí. Àéë, õóâü õ¿íèé íýð òºðòýé õîëáîîòîé ó÷ðààñ ìýääýã áîëãîíîî ÿðèàä áè÷ýýä áàéæ áîëîõã¿é ø¿¿ äýý. 90-ýýä îíû ýõíýýñ äàðãà íàðûí òàëààð ÿíç ÿíçûí þì ñîíñîõ ãýæ èõýýõýí àñóóæ õîðãîîäîã õ¿ì¿¿ñ ñóðâàëæëàã÷äàä ºíºº õ¿ðòýë òîäîðõîé ç¿éë ÿðüäàãã¿é. Åð íü ÿðèàâë àëèéã òýð ãýõýâ. Æèøýý íü: Ìàíàéõààð ¿éë÷ë¿¿ëäýã íýã äàðãûí ãýðãèéí á¿ä¿¿í ãýäýñíèé àæèëëàãàà ìóóäñàíààñ ýì÷ ¿çýýä ÿíç ÿíçûí þì èäýæ áàéõûã çºâëºñºíèé äàðàà “Òàíàéõàí íàäàä äàíäàà õîíèíû ãóÿ ºã÷ õîîëëîñîîð áàéãààä èéì áîëãîëîî” ãýæ óóðëàí õîíèíû õóéõàëñàí òîëãîé øèéð ýì÷èéí õýëñíýýð çàõèàëñàí ãýæ ìàíàéõàí íàäàä ÿðüæ áàéæ áèëýý. Óã íü ãýðèéí ýçýãòýé ººðºº õ¿íñýíäýý þó þó àâ