Òà á¿õýíä Ìîíãîë Óëñûí Òºðèéí Òóñãàé Õàìãààëàëòûí Ãàçàð áàéãóóëàãäñàíû 65 æèëèéí îéí ìýíäèéã õ¿ðãýæ, òóñ áàéãóóëëàãûí ñàëøã¿é á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëòûí Àëáàíû ò¿¿õýí õºãæèë, ºíººãèéí áàéäàë, òóñ àëáàíû äàðãààð àæèëëàæ áàéñàí ¿å ¿åèéí äàðãà íàð, àõìàä àæèëòíóóä, ýíý õóãàöààíä àëáàíä îðîí òîî, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òàëààð îðæ áàéñàí ººð÷ëºëò, çàðèì îíöëîã ¿éë ÿâäëóóäûã àíõ óäàà ýìõýòãýí õ¿ðãýæ áàéíà.

Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëòûí Àëáà íü ºíº óäààí æèëèéí ò¿¿õòýé ÿðóó àëäàðò äàé÷èí çàìíàëòàé àëáà áèëýý. Òóñ àëáà Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëü, Òºðèéí Òóñãàé Õàìãààëàëòûí òóõàé Õóóëü, Òºðèéí Îðäíû òóõàé Õóóëü áóñàä õóóëèóä, Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëò, ¯éë÷èëãýýíèé Æóðàì áîëîí, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãóóäûí òîãòîîë øèéäâýð¿¿äèéã óäèðäëàãà áîëãîí Òºðèéí Îðäíû àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàí àæèëëàñààð èðëýý. Áèä öààøäàà òºð, àðä ò¿ìíèéõýý ºìíº ºðãºñºí òàíãàðàãòàà ¿íýí÷ áàéæ Ìîíãîë Óëñûí Òºðèéí Îðäíû õàìãààëàëòûã õèé çàéã¿é, íàéäâàðòàé ÿâóóëæ ºâºã äýýäýñ, àõìàä ¿åèéíõýý íýð òºð, äàé÷èí çàìíàëûã ºíäºðò ºðãºæ àæèëëàõ áîëíî.

Ýíý òîâõèìîëûã áýëòãýí õýâë¿¿ëýõýä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñò òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå.

ÒªÐÈÉÍ ÎÐÄÍÛ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÛÍ ÀËÁÀÍÛ ÄÀÐÃÀ

Ìîíãîë îðîíä õàìãààëàëòûí àëáà îäîîãîîñ 2000 ãàðóé æèëèéí òýðòýý àíõ ¿¿ññýí áîë Òºðèéí Îðä ºð㺺ã õàìãààëàõ öýðýã îäîî ìýäýãäýæ áàéãààãààð ÌÝ-íèé 4-6 äóãààð çóóíä îðøèí áàéñàí Èõ Íèðóí óëñûí ¿åä Àìãàé Õààí /534-537 îí/ îðäíû ò¿øìýë öýðýã, õààëãà÷, áè÷ãèéí ò¿øìýë òîìèëñîíîîð áèé áîëæýý ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì.

¯¿íýýñ õîéø ìîíãîë íóòàãò îðøèí áàéñàí óëñ á¿ðä õààíû îðäûã õàìãààëàõ öýðýã áàéñàí áºãººä õàìãèéí õ¿÷èðõýã áîëñîí íü ×èíãèñ õààíû áàéãóóëñàí Èõ Ìîíãîë Óëñ, ò¿¿íèéã çàëãàìæëàã÷ èõ õààäûí óëñóóäûí ¿å áàéâ.

×èíãèñ õààí 4 îðäîíòîé /Àóðàã/ áàéñàí áºãººä ýäãýýðèéã òºðèéã íýã ñóóðèíààñ óäèðäàõàä õýðýãëýäýã õàðèí Îðä õýìýýõ ãýð òýðãèéã àÿí äàéí, í¿¿äëèéí ¿åä õýðýãëýñýí áàéíà. Àóðàã îðäîí íü íèëýýä ñóóðüøìàë îðäîí áàéñàí áºãººä øàâàð õýðýìòýé áàéñàí íü àðõåîëîãèéí ñóäàëãààãààð áàòëàãäæýý.

1206 îíä ×èíãèñ Õààí ººðèéí õèøèãòýí öýðãýý áýõæ¿¿ëýõäýý õèøèãòýí öýðãèéí íýã òºðºë áîëîõ îðäî÷ /èëä, ñýëýìòýí/ öýðãèéã òîðãóóä íàðààñ òîìèëæýý.

1236 îíû 10 ñàðä ̺íõ Õààí 64 áàãàíàò “Ò¿ìýí Àìãàëàí” õýìýýõ èõ îðäíûã Õàðõîðóìä áàéãóóëæ ýíý ¿åýñ õèøèãòýí öýðãèéí îðäî÷ íàð áàéíãà ñóóðèí áàéõ áîëñîí áàéíà.

Ýíý ¿åä áàéëäàí äàãóóëàë õèéæ áàéñàí Èõ Ìîíãîë Óëñûí õàðúÿàíû áàãà õààäûí îðä ºð㺺ã õàìãààëàõ òîðãîí öýðýã íü Èõ Õààíû ìýäýëä áàéæýý.

1258 îíä Õóáèëàé Ìîíãîëûí Ýçýíò ÿðíèé Èõ Õààí áîëæ óëñàà Èõ Þàí ãýæ íýðëýí îðä ºð㺺㺺 ýõëýýä 1260 îíä Êàéïèí /Øàíäó/-ä äàðàà íü 1264 îíä ßíüæèí /Áýýæèí/-ä øèëæ¿¿ëæ óëìààð 1272 îíä òýíäýý øèíý îðä ºð㺺 á¿õèé õîò áàéãóóëàí áýëýí áîëìîãö çàðëèã ãàðãàí Õààí Áàëãàñàí ãýæ íýðëýæýý. /Îäîî Áýýæèí õîòîä áàéäàã Ìîíãîë Õààäûí îðäíû òóóðü/. Øàíäó, Õààí Áàëãàñàí çýðýã õîòûí äýðãýä ãî¸ìñîã öîîõîð ãýð ýãí¿¿ëýí áàðüæ ò¿¿íèéãýý Îðä ãýæ íýðëýí Õààí, Õàòàä çóñäàã áàéæýý. 1364 îíä “Óëààí Àë÷óóðòíû áîñëîãî”-ûí óëìààñ Ìîíãîëûí Ýçýíò ÿðíèé Õààí Òîãîîíòºìºð õÿòàä íóòãààñ õººãäºæ õóó÷èí íèéñëýë Õàðèõîóìäàà èðñýí áàéíà. Ýýí ¿åýñ òóñãàéëñàí îðäíû öýðýãã¿é áîëæ çºâõºí õèøèãòýí öýðãèéí á¿òöýä õàìààðàí àÿí äàéí, í¿¿äýë ñóóäàëä õàìòäàà ÿâàõ áîëñîí áºãººä ýíý íü òýð ¿åä Ìîíãîëûí õààä ñóóðèí òîì îðäîíã¿é áîëæ èõýâ÷ëýí ò¿ð ñóóðüøèõ ºðãººí¿¿äòýé áàéñàíòàé õîëáîîòîé. 1911 îíû ¯íäýñíèé Ýðõ ׺뺺íèé õºäºë㺺íèé ä¿íä òóñãààð Ìîíãîë Óëñ áàéãóóëàãäàæ 8 äóãààð Áîãäûã “Øàøèí òºðèéã õîñëîí áàðèã÷, íàðàí ãýðýëò ò¿ìýí íàñò Áîãä Õààí”-ààð ºðãºìæëºí ò¿¿íä õààí õ¿íèé ýäëýõ ¸ñòîé ýðõ ÿìáûã îëãîæ, òîðãîí öýðýãòýé áîëãîñîí áàéíà. Ýíý ¿åä Ìàíæèéí Õààíûã Áýýæèíä î÷èæ õàìãààëàõ, õÿòàä äàõü Ìàíæèéí ýñðýã áîñëîãûã äàðàõ íýðýýð òàòàæ /òóñãààð òîãòíîëîî òîãòîîõ íóóö çîðèëãîîð/ õ¿ðýýíèé îð÷èì áýëýí áîëãîñîí áàéñàí 4 àéìãèéí öýðã¿¿äýýñ øèëæ àâ÷ Áîãä Õààíû îðä, ºðãººí¿¿ä, òºðèéí ÿàìäûã õàìãààëóóëäàã áàéñàí áàéíà.

Áîãä Õààí òºâ îðäîí áóþó “Øàð Îðäîí” /Îäîîãèéí Õ¿¿õäèéí Óðëàí Á¿òýýõ òºâèéí îð÷èì/, ºâëèéí îðäîí áóþó “Íîãîîí Îðäîí” /îäîîãèéí Áîãä Õààíû îðäîí ìóçåé/, çóíû îðäîí áóþó “Õàéñò Ëàâèðàí” /îäîîãèéí Óäèðäëàãûí Àêàäåìèéí îð÷èì/ ãýñýí 3 îðäîíòîé áàéæýý.

1921 îíä Àðäûí Õóâüñãàë ÿëñíû äàðàà Ò¿ð Çàñãèéí Ãàçðûí áàéð /îäîîãèéí 13 äóãààð õîðîîëîëä áàéãàà/-ûã Àðäûí Æóðàìò Öýðãýñ õàðèóöäàã áàéñàí áºãººä 1932 îíû 03 ñàðûí 28-íä Íàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûí 16 äóãààð õóðëààð Äîòîîäûã Õàìãààëàõ Ãàçðûí “Õàìãààëàí ñýðãèéëýõ ÿâäëûã ÷àíä áîëãîõ” òóõàé ñàíàëûã ¿íäýñëýí Íàì, Ýâëýëèéí Òºâ Õîðîîä … Çàñãèéí Ãàçðûã öýðãèéí õàðèóóëòàé áîëãîõ òîãòîîëûã áàòàëæýý. Óëìààð ãàäààä, äîòîîä öàãèéí áàéäëûí óëìààñ 1936 îíä Äîòîîäûã Õàìãààëàõ Ãàçðûã Äîòîîä ßâäëûí ßàì /Äßß/ áîëãîí ºðãºæ¿¿ëæ 1937 îíû 7 äóãààð ñàðä Äîòîîä ßâäëûí ßàìíû Ñàéäûí òóøààëààð íàì, òºðèéí òýðã¿¿í¿¿äèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ àëáûã /ÒÒÕÃ/ áèé áîëãîæýý.

1938 îíä Äßß-íû 1 ä¿ãýýð õýëòñýýñ çîõèîõ õàìãààëàëòûã ºðãºæ¿¿ëýõ ¿íäñýí äýýð Íàìûí Òºâ Õîðîî, Çàñãèéí Ãàçðûã õàìãààëàõ êîìåíäàòóðûã áèé áîëãîæ, àõëàõ êîìåíäàò 1 /¯ðæèí, õÿíàã÷/, 2 /Öýìáýë, Öýíä-Àþóø/-ûã òîìèëñîí áà ýíý ¿åä ãàäíà õàìãààëàëòàíä öãäàí ñýðãèéëýõèéí öàãäàà àæèëëàæ áàéâ.

1941 îíû 6 ñàðûí 22-íä Ãåðìàí óëñ ÇÕÓ-ûí ýñðýã äàéí ºä¿¿ëñýíýýð îëîí óëñûí áàéäàë õóðöäàæ íàì, çàñãèéí õàìãààëàëòûã óëàì ñàéæðóóëæ, ñîíîð ñýðýìæèéã ºíäºðæ¿¿ëýõèéã öàãèéí áàéäàë øààðäñàí. Ýíý çîðèëãîîð Äßß-íû îäîí òýìäýãò Òóñãàé Õîðîîíîîñ /ºíººãèéí Ñ¿õáààòàðûí áîëîí Áàéëäààíû Ãâúÿàíû Óëààí Òóã, Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Îäîíò, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû ¿¿ðä õàäãàëàõ óëààí òóãò òóñãàé õîðîî áóþó Äîòîîäûí Öýðãèéí 05 äóãààð àíãè 55 æèë ãàðóé òºðèéí õàìãààëàëòûí ¿éë àæèëëàãààã íàéäâàðòàé ÿâóóëæ áàéñàí/ áàãà äýñëýã÷ Äîðæñ¿ðýí, Öýðýíäîðæ àíðûí óäèðäñàí 2 ñàëàà öýðãýýð Íàìûí Òºâ Õîðîî, Çàñãèéí Ãàçàð áîëîí õàìãààëàõ îáúåêòóóäûí ºâºë, çóíû áàéðûã õàìãààëàõ áîëæ öàãäàí ñýðãèéëýõèéí òóñãàé ñóìàíãèéí àæëûã øèëæ¿¿ëýí àâñíààð Òóñãàé Õîðîîíû ¿íäñýí ¿¿ðýã íü Íàì òºðèéí õàìãààëàëò, ÓÎ×Î-ûí õàìãààëàëò áîëñîí. Äßß-íû 1945 îíû 08 ñàðûí 14-íèé 293 òîîò òóøààëä õàìãààëàëòûã õ¿÷ íýìýãä¿¿ëýõ, õºäºë㺺íèéã æóðàìëàõ, ïðîïóñêèéí ñèñòåìèéã íàðèéñãàõ ãýõ ìýò ç¿éëñèéã òóñãàñàí áàéíà.

1946 îíä Íàìûí Òºâ Õîðîî, Ñàéä Íàðûí Ǻâëºëèéí áàéðûã õàìãààëàõ õàðóóëûí çààâàð àíõ áîëîâñðóóëàãäæýý. 1949-1951 îíä Ìîíãîë Óëñûí Ãàäààä õàðèëöàà óëàì ºðãºæèí ãàäààäûí çî÷èä òºëººëºã÷èä èõýýð èðýõ áîëæ òýäíèéã àéë÷ëàëûí õºòºëáºðèéí äàãóó Çàñãèéí Ãàçðûí Îðäîí /ÇÃÎ/-ä àéë÷ëàõàä 5-6 õ¿íòýé íýìýãäýë àæèëòàíòàé áàéñàí ÇÃÎÊ íü 1954 îíä 15 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé àæèëëàæ áàéãààä 1958 îíîîñ ÇÃÎ-íû 2, 3 äàâõàðò 3 ýýëæèéí 2 ïîñò øèíýýð áèé áîëãîñîí ó÷èð øèíýýð ýýëæèéí äàðãà 1, àõëàã÷ 7-ã óëìààð 1958 îíû 6 ñàðààñ Ãàäààä ßâäëûí ßàìûã õàìãààëàõ áîëñîí òóë àõëàã÷ 4-ã òóñ òóñ íýìýãä¿¿ëñýí áàéíà.

1956 îíä Ö áà ÍÀÕÕÝß-íû Ñàéäûí áàòàëñàí “ÁÍÌÀÓ-ûí ÇÃÎ-íû Õàìãààëàëòûí Àëáàíû îôèöåð, õÿíàã÷èéí àæëûí çààâàð” áàòëàãäñàíààð òóõàéí íºõöºëä òîõèðñîí îð÷èí ¿åèéí õàìãààëàëòûí çààâàðòàé áîëñîí áàéíà. Ýíý çààâðûã áîëîâñðóóëàõàä ÇÕÓ-ûí ÓÀÕÕ-íû 9 ä¿ãýýð ãàçðûí àæèëòíóóä èõ òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæýý. Ýíý çààâàð áîëîí ïîñòóóäûí òàáåëèéã 1958 îíä øèíý÷èëñýí áàéíà.

1958 îíû ÇÃÎÊ-ûí òàéëàíä áàéãàà áàðèìòààñ õàðàõàä: -Áàéíãûí ïðîïóñê 387 õ¿íä, ò¿ð ïðîïóñê 32244 õ¿íä, íýìýãäýë õàìãààëàëòûã 12 óäàà 6-8 õ¿íòýé òóñãàé õàìãààëàëòûí õ¿÷ýýð õèéæ, àìðàëòûí áîëîí áàÿð ¸ñëîëûí ºäð¿¿äýä 23546 õºäºëìºð÷èí, 349 ãàäààäûí çî÷íûã Ä.Ñ¿õáààòàð, Õ.×îéáàëñàíãèéí áóíõàíòàé òàíèëöóóëæ, 4 óäààãèéí 12 öàãèéí õè÷ýýë ñóðãàëò õèéñýí áàéíà. Ýíý õóãàöààíä Öýðýí, úë㺺 íàðûí õóóðàì÷ áàðèìò çîõèîí ÇÃÎ-íä íýâòðýõèéã îðîëäñîí çýðýã 73 çºð÷èë èëð¿¿ëæ áàéæýý. 1964 îíû 9 ñàðûí 17-íä à/÷ Äýíäýâ Óâñ àéìãèéí Áàðóóíòóðóóí ñóìûí õàðúÿàò 109 ìÿíãàí òºãðºãèéí /òýð ¿åèéí õàíøààð/ õýðýãòýé Çýâãèéí Äýíäýâ ãýã÷ ÓÒÒ-íû ãèø¿¿ä, îáúåêòóóäòàé óóëçàíà ãýæ ÇÃÎ-íä íýâòðýõ ¿íýìëýõã¿é àòàë 9-ð ïîñò /à/÷ Öàìáà/-îîð îðîîä 3 äàâõàðò ÿâæ áàéñíûã èëð¿¿ëýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ áàéæýý.

1960 îíä ÇÃÎ-íä ºðãºòãºë õèéõ áîëñîíòîé õîëáîãäóóëæ 10 õ¿í õ¿÷ íýìýãä¿¿ëýí àæèëëàñàí áàéíà. 1960 îíû áàéäëààð ÇÃÎÊ íü Ä-10, Ã-7 öýãòýé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéñàí áà ãàäóóð õàìãààëàëòûí ñàëáàð íü 2 îôèöåð, 33 àõëàã÷òàé áàéæýý. ̺í ýíý îíä ãàäóóð õàìãààëàëòûí çààâðûã ßàìíû Ñàéäààð áàòëóóëñàí áàéíà. 1965 îíä ÇÃÎ-íä íýâòðýõ ïðîïóñêèéí ñèñòåìèéí æóðìûã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ ÑíÇ-èéí òîãòîîë ãàðãóóëæ áàéæýý. ̺í 1969 îíä öýãèéí òàáåëü, ýýëæèéí äàðãà, òóñëàõûí áîëîí ÇÃÎ-íû õàìãààëàëòûí çààâðûã øèíý÷èëñýí áàéíà.

1967 îí õ¿ðòýë ÇÃÎÊ õàìãààëóóëàã÷ îáúåêòóóäûí îðîëöîõ òîìîîõîí õýìæýýíèé áàÿð, ¸ñëîëûí ¿éë àæèëëàãààíû óðèëãûã õàðèóöàæ áàéñíûã áîëèóëæ Óëààíáààòàð õîòûí Íàìûí Õîðîîíä ºã÷ ÇÃÎÊ-ààñ õÿíàëò òàâèõ áîëæýý. 1969 îíä ÇÃÎ-ûã õàìãààëàõ àæëûí çààâàð, îðäîíä áàéëäààíû áà ãàëûí ò¿ãø¿¿ð çàðëàõ ¿åèéí õàìãààëàëòûí òºëºâëºãºº, 1970 îíä ÀÈÕ-ûí òàíõèìä õóðàë, öóãëààí õèéõ ¿åèéí ò¿ð ïîñòûí, ÇÃÎ-íû õýâëýõ ¿éëäâýðèéí 10 äóãààð ïîñòûí áîëîí 21-ð áàéðíû 7 äóãààð ïîñòûí òàáåëèóäûã øèíýýð áàòëóóëñàí áàéíà. ̺í ýíý ¿åä Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññ, ÌÕÇÝ-èéí ÒÕ õàìãààëàëòàíä áàéñíûã öàãäàí ñýðãèéëýõèéí õàìãààëàëòàíä ºãñºí áàéíà.

1970-ààä îí íü Ìîíãîë Óëñûí ãàäààä õàðèëöàà ýðñ äýýøèëæ ãàäààäûí ºíäºð, äýýä õýìæýýíèé çî÷èä, òºëººëºã÷èä èõýýð èðýõ áîëñîí òºäèéã¿é óðä õºðøòýé õàðèëöàõ õàðèëöàà ìóóäàæ óëñ îðíû àþóëã¿é áàéäàë, íàì òºðèéí óäèðäàã÷äûí àìü íàñûã õàìãààëàõ ÿâäàë ºíäºðò òàâèãäñàí. Ýíý ¿åä õàìãààëóóëàã÷ îáúåêòóóäûí àìü íàñàíä õàëäàõûã îðîëäîõ ÿâäàë ÷ ãàð÷ áàéæýý.

70-ààä îíû ¿åä ÇÃÎ-íû õàìãààëàëòûí íàéäâàðòàé áàéäàë äýýøèëæ áàéñàí òºäèéã¿é ò¿¿íä ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã àëáàí õààã÷äûí ÷àäâàð ýðñ äýýøèëæ áàéñàí áàéíà. Ýíý ¿åä ÇÃÎÊ-ûã õ/à Ï¿ðýâäîðæ óäèðàæ áàéñàí áºãººä òýð ýíý àëáàíäàà 20 îð÷èì æèë àæèëëàæ ÇÕÓ-ûí ÓÀÕÕ-íû 9 –ð ãàçàð áóþó òºðèéí õàìãààëàëò õàðèóöñàí àëáàíû òóðøëàãà, õàìòðàí àæèëëàæ áàéñàí ÍÀÕß-íû Òóñãàé Õîðîî çýðýã áàéãóóëëàãóóäòàé õîëáîîòîé àæèëëàí òýðã¿¿í òóðøëàãà, ñàíàà÷ëàãóóäûã ºðãºíººð íýâòð¿¿ëýí àæèëëàæ áàéæýý.

Õÿòàä óëñòàé õàðèëöàõ õàðèëöàà ýðñ ìóóäñàíû óëìààñ òýäíèé ç¿ãýýñ ìàíàé îðíû ýñðýã ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíóóä ýðñ èäýâõèæèí öàãèéí áàéäàë ìóóäñàí áàéíà. Ýíý îíóóäàä ÇÕÓ áîëîí áóñàä ñîöèàëèñò îðíóóäûí õàðèëöàà øèíý øàòàíä ãàð÷ äýýä õýìæýýíèé àéë÷ëàë, ãýðýý, õýëýëöýýð¿¿ä áàéãóóëàõ ÿâäàë íü íýã òàëààñ êàïèòàëèñò îðíóóäàä ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí ñ¿ð õ¿÷èéã ¿ç¿¿ëýõ õýðýãñýë, íºãºº òàëààñ áèå áèåäýý õàðèàëöàí òóñëàõ ç¿éë áîëæ áàéñàí áà ýäãýýð á¿õ àðãà õýìæýýí¿¿äèéí òîäîðõîé õýñýã íü ÇÃÎ-íä ÿâàãäàæ òýäãýýðèéí àþóëã¿é áàéäëûã ÇÃÎÊ-ûí àæèëòíóóä íàéäâàðòàé õàíãàæ áàéæýý.

1981 îíä ÇÃÎ-íû ºðãºòãºë àøèãëàëòàíä îðñíîîð ÇÃÎÊ-ûí îðîí òîîã 1 äàõèí íýìýãä¿¿ëæ, ÇÃÎ, ÃÕß-ûã õàìãààëæ, îôèöåðèéí òîî 3, 5 äàõèí íýìýãäýæ, ýýëæèéí äàðãà íàðûã õàðèóöëàãàòàé æèæ¿ð áîëãîí àõëàõ îôèöåð áîëãîñîí áà 4 ñàëààòàé áîëãîí çîõèîí áàéãóóëñàí áàéíà. ̺í Àðäûí Õóâüñãàëûí 60 æèëèéí îéí õàìãààëàëòàíä çîðèóëàí øóóä õîëáîî, ãàëûí áîëîí õàìãààëàëòûí äîõèîëîë òàâèãäñàí áàéíà.

1980-ààä îíû ýíý ¿åä õàìãààëàëòûí áè÷èã áàðèìòûí õºòëºëò, õàìãààëàëò, ¿éë÷èëãýýíèé æóðàì, öàãèéí áàéäëûí îíöãîé áàéäàë äýýä õýìæýýíèé æóðìóóäûã øèíý÷èëæ õàìãààëàëòûí íàéäâàðòàé áàéäàë äýýä õýìæýýíä õ¿ðñýí áàéíà. Ýíý îíóóäàä îðîí òîî 104, ¿¿íýýñ àõëàõ îôèöåð 5, äóíä îôèöåð 14, àõëàã÷ 62, ãàäíà õàìãààëàëòàíä àõëàã÷ 23 áàéñàí áàéíà.

1984 îíä ãàäíà õàìãààëàëòûí îðîí òîîã 5-ð òàñãèéí ìýäýëä ºã÷ ãàäíà õàìãààëàëò, øóãàì çàìûí õàìãààëàëòûã 5-ð òàñàã õàðèóöàõ áîëñîí áà 1987 îíîîñ ãàäíà õàìãààëàëò ýðãýí ÇÃÎÊ-ûí ìýäýëä èðñýí áàéíà.

1980-ààä îíû ñ¿¿ë, 90-ýýä îíû ýõýýð ýõýëñýí Àðä÷èëñàí Õºäºë㺺íèé ¿åä ÇÃÎÊ íü 3-ð ãàçðûí á¿òöýýñ á¿òýí ¿ëäñýí ãàíö àëáà áàéñàí áºãººä òóõàéí ¿åä áîëæ áàéñàí ýìõ çàìáàðààã¿é áàéäëûã íîéð õîîëã¿é àæèëëàí çîõèöóóëæ áàéñàí áºãººä òýð ºäð¿¿äýä ºðãºñºí òàíãàðàãòàà ¿íýí÷ýýð ç¿òãýñýí áèëýý.

1993 îíä ÓÀÁÕÅÃ-ûí äàðãûí òóøààëààð ÇÃÎÊ-ûã Òºðèéí Îðäíûã Õàìãààëàõ Òóñãàé Ñàëáàð áîëãîæ ò¿¿íèé äàðãûã Òºðèéí Õàìãààëàëòûí Àëáàíû îðëîã÷ áàéõààð áàòàëñàí áà 1994 îíîîñ ÒÒÃ-ûíäàðãûí òóøààëààð Òºðèéí Îðäíû Òóñãàé Òàñàã áîëãîí ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëæ îðîí òîîã áàãàñãàñàí áàéíà. Ýíý îíóóäàä óëñ òºðèéí æàãñààë öóãëààíóóä èäâýõèòýé ÿâàãäàõ áîëæ àæèëòíóóäûí à÷ààëàë èõ áàéõ áîëñîí áàéíà. Òóõàéëáàë: 1994 îíû 4 ñàðûí 13-26-íä áîëñîí ÌÎÀÕ, ÌÎÕ, ̯ÄÍ-ààñ çîõèîí áàéãóóëæ ÿâóóëñàí óëñ òºðèéí ñóóëò, æàãñààë, ºëñãºëºí çàðëàæ áàéõ ¿åä ¿íäñýí 4 ýýëæ ÒÒÃ-ûí çàðèì Àëáà, ÖÅÃ-ûí á¿ðýëäýõ¿¿íèé õàìò 13 õîíîãèéí õóãàöààíä 16-24 öàãààð õàìãààëàëò çîõèîí áàéãóóëæ “… Òºðèéí Îðäîíä äàéð÷ îðíî, Åðºíõèé Ñàéäûí ìàøèíûã çîãñîîí ò¿¿íèéã àâ÷ èðæ ¿ãèéã íü ñîíñîíî, óëñ òºðèéí àëëàãà õèéíý, Òºðèéí Îðäîíä ãðàíàò òýñðýõ áîäèñ òàâèíà …” ãýõ çýðý㠺人í õàòãàëãûí äóíä àæèëëàæ 10 óäààãèéí Òºðèéí Îðäîíä /áóíõàíò èíäýðò/ 3000 ãàðóé õ¿í 1-5 ìåòð îéðòñîí, Åðºíõèé Ñàéäûí ìàøèíû õºäºë㺺íèéã óðä àðêàíä õààæ ñààòóóëñàí çýðýã àæèëëàãààíóóäûã çîãñîîí ¿¿ðãýý ñàéí áèåë¿¿ëýí àæèëëàæ áàéñàí áàéíà.

Òºðèéí Áýëãý Òýìäãèéí Õóóëü áàòëàãäñàíòàé õîëáîãäóóëæ Òºðèéí 9 õºëò öàãààí òóãèéã 1994 îíû 11 ñàðûí 25-íû ºäðèéí 14 öàã 50 ìèíóòàä Òºðèéí Îðäîíä çàëæ ò¿¿íèéã õàìãààëàõ ¿¿ðýã íü Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëòûí Àëáàíû íýã ¿¿ðýã áîëñîí áàéíà.

1990 îíû ñ¿¿ëýýð óëñ îðíû áàéäàë, ÿëàíãóÿà õàìãààëàëòûí öàãèéí áàéäàë òîãòâîðã¿éòýæ, óëñòºðèéí òýìöýë õºäºëãººí¿¿ä èõýýð ºðíºõ áîëæ ýäãýýð õºäºë㺺íä îðîëöîã÷èä Òºðèéí Îðäíû îð÷èíä öóãëàðàõ çàðèì ¿åä Òºðèéí Îðäîíä õàëäàõ áîëñîí ìºí Òºðèéí Îðäîíä ãàäààä äîòîîäûí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä îëíîîð áàéðëàõ áîëæ ýäãýýðèéã çîõèöóóëàõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí. Ýíý øààðäëàãûí ¿¿äíýýñ Òºðèéí Îðäíû õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé æóðìûã 1997 îíû 8 ñàðûí 21, 1999 îíû 6 ñàðûí 07-íä òóñ òóñ ºìíº õýðýãëýãäýæ áàéñàí æóðìóóäûã øèíý÷ëýõ áàéäëààð ãàðãàæ áàéñàí áîëîâ÷ ýíý íü øààðäëàãà õàíãàõã¿é áàéñàí òóë Òºðèéí Îðäíû òóõàé Õóóëèéã áîëîâñðóóëàí Óëñûí Èõ Õóðëààð áàòëóóëàí 2001 îíû 2 ñàðûí 01-íýýñ ìºðäºæ áàéíà.

Òºðèéí Òóñãàé Õàìãààëàëòûí Ãàçðûí àëáà õààã÷ íàð äîòîîäûí öýðãèéí õóâöñààð õóâöàñëàæ ýíý íü çàðèì õóóëèóäòàé çºð÷èëäºæ áàéñàí òóë 2000 îíû 7 ñàðä îäîîãèéí õóâöñàíä øèëæñýí áàéíà.

Ïðîïóñêèéí Òîâ÷îî 1997 îíä Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëòûí Àëáàíû á¿òöýýñ Òºðèéí Òóñãàé Õàìãààëàëòûí Ãàçðûí Õàìãààëàëòûí Õýëòýñò øèëæñýí áà 1999 îíä Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëòûí Àëáàíû á¿òöýä ýðãýí îðñîí áàéíà.

Õîéä ãîë õààëãûã 1990 îíû ýõíýýñ òîìîîõîí àðãà õýìæýýíýýñ áóñàä ¿åä àøèãëàõàà áîëüñîí áàéñíûã 2002 îíîîñ òîãòìîë àøèãëàëòàíä îðóóëæ Òºðèéí Îðäîíòîé òàíèëöàõ èðãýä, õóðàë, ñåìèíàð áóñàä àðãà õýìæýýí¿¿äèéã øàëãàí íýâòð¿¿ëýõ áîëñîí.

Òºðèéí Îðäíû òóõàé Õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õ¿í, õ¿÷ çýâñýã òåõíèêèéí òîîöîîã ãàðãàí àæèëëàæ áàéãààãèéí ä¿íä çàðèì àõèö ãàð÷ áàéíà. Òºðèéí Îðäíû òóõàé Õóóëü áàòëàãäñàíòàé õîëáîãäóóëæ çàéëøã¿é ãàðãàõ ãøààðäëàãàòàé áàéñàí Òºðèéí Îðäíû Õàìãààëàëò ¿éë÷èëãýýíèé æóðìûã áîëîâñðóóëàí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí Ãàçàð, ÓÈÕ-ûí Òàìãûí Ãàçàð, Çàñãèéí Ãàçðûí Õýðýã Ýðõëýõ Ãàçàð, Òàãíóóëûí Åðºíõèé Ãàçðûí Äàðãà íàðààð áàòëóóëàí ìºðäºæ áàéíà. Äýýðõè õóóëü æóðàìòàé óÿëäàí ãàðàõ áóñàä áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ áàéíà.

1938 îíä áàéãóóëàãäñàí Íàìûí Òºâ Õîðîî, Çàñãèéí Ãàçðûã õàìãààëàõ Êîìåíäàòóðûí àíõíû äàðãà àõëàõ êîìåíäàíò þì. Ýíý êîìåíäàòóð íü 1 àõëàõ êîìåíäàíò, 2 õÿíàã÷èéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéñàí áà ïðîïóñêèéí ñèñòåìèéã Ǻâëºëò Îðîñ Óëñûí òóðøëàãààð àíõ õýðýãëýæ áàéæýý. Õÿíàã÷ íà𠺺ðñ人 ïðîïóñêàà áè÷èæ øàëãàí íýâòð¿¿ëäýã áàéñàí áà ãàäíà õàìãààëàëòàíä /õààëãàíû äýðãýä/ öýðã¿¿ä àæèëëàäàã áàéâ.

Ýíý õ¿íèé òóõàé òîäîðõîé áàðèìò, ìàòåðèàë îëäîîã¿é áîëíî.

1. Õîøóó÷ ÁÀËÄÀÍÃÈÉÍ ÃÎÌÁÎ

/1950-1952 îí/

 

Àíõ 1950 îíä Òºðèéí Îðäîí àøèãëàëòàíä îðîõîä Ìàðøàë Õ.×îéáàëñàíãèéí ñàíàë áîëãîñîíîîð Èõ Òýíãýðèéí Õàðèøèéí áàðèëãûí äààìëààñ ÇÃÎÊ-ûí äàðãààð òîìèëîãäæýý.

Õîøóó÷ Á.Ãîìáî 1915 îíû ýõýýð Áóëãàí àéìãèéí íóòàãò òºðæýý. 1930 îíä ò¿ð ñóðãóóëü, 1931 îíîîñ Ãàçàð Òàðèàëàíãèéí àéìãèéí Îðõîíòóóë ñóìûí 21-ð õàìòðàëä àæèëëàæ áàéãààä õàìòðàë òàðàõàä Ýíõ Òàëûí êîíòîð, Àëòàíáóëàãèéí áóëèãàðûí çàâîä çýðýã ãàçàð àæèëëàæ áàéãààä 1936 îíä öýðãèéí àëáàíä òàòàãäñàí áàéíà. Àðäûí Öýðýãò 8-ð äèâèçèéí 22-ð ìîðüò õîðîî, Óëààíáààòàð õîòûí èõ áóóíû äèâèçèîí, áàðóóí õÿçãààðò Îñâàíû õºäºë㺺íèé ¿åä áàéãóóëàãäàí õàñàã öýðãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòàæ áàéñàí 25-ð ìîðüò õîðîî, Æàíæèí Øòàáûã õàìãààëàõ ñóìàíä îôèöåðîîð àæèëëàæ áàéãààä öýðãèéí àëáàíààñ õàëàãäñàí áàéíà.

1945 îíä öýðýãò äàõèí òàòàãäàæ äàéí äóóñàõ õ¿ðòýë 9-ð ìîðüò õîðîîíä óëñ òºðèéí îðëîã÷ õèéæ áàéãààä äàé äóóññàíààñ õîéø Öýðãèéí Ìàë Ýìíýëãèéí Ñóðãóóëü, Õýíòèéí ìîðüò ìåõàíèêæóóëñàí áðèãàäàä áàòàëüîíû óëñ òºðèéí îðëîã÷îîð àæèëëàæ áàéãààä 1948 îíîîñ Èõ Òýíãýðò Ìàðøàëûí Çóíû Îðäíû áàðèëãûí äààìàë, 1950 îíîîñ Íàìûí Òºâ Õîðîî, Çàñãèéí Ãàçðûí Êîìåíäàòóðûí äàðãà áîëñîí áàéíà. 1952 îíû 6 ñàðààñ öýðýãýýñ õàëàãäàæ Õàëäâàðòûí Òºâèéí áîëîâñîí õ¿÷èí, 1953 îíîîñ Ò¿¿õèé Ýäèéí Òºâ Áààç, Óëñûí Èõ Äýëã¿¿ð, Óëààíáààòàð õîòûí Íàìûí Õîðîîíä àæèëëàæ áàéãààä 1965 îíä ãðóïïä îðæýý. 1966 îíîîñ Çàìûí Õýðýã Ýðõëýõ Ãàçàðò àæèëëàæ áàéãààä 1973 îíîîñ òýòãýâýðò ãàð÷ýý.

“Àëòàí ãàäàñ” îäîíãîîð 2 óäàà, “Áàéëäààíû Ìåäàëü”, “Õºäºëìºðèéí Õ¿íäýò Ìåäàëü”, “Áèä ÿëàâ”, Àðäûí õóâüñãàëûí îéí ìåäàëèóäààð øàãíàãäàæ áàéæýý.

2. Õóðàíäàà ÕÎÐËÎÎÃÈÉÍ ÍÀÉÄÀÍ

/1953-1954.08.20/

 

Õ. Íàéäàí 1922 îíä Ñýëýíãý àéìãèéí Áàðóóíá¿ðýí ñóìàíä òºðñºí. 1944 îíû 6 ñàðûí 15-íä öýðýãò òàòàãäàæ, 1945 îíû 4 ñàðààñ Äîòîîä ßâäëûí ßàì-íû Òóñãàé Õîðîîíä Õýðýã Õºòëºã÷, 1947 îíû 1 ñàðààñ Îôèöåðóóäûí õýëòñèéí 1 òàñãèéí òóñëàõ, 1947 îíû 5 ñàðààñ îðëîã÷ ñàéäûí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûí òóñëàõ, 1953 îíû 4 ñàðààñ 1-ð òàñãèéí äàðãà /ÇÃÎ-ûã Õàìãààëàõ Êîìåíäàòóð/, 1956 îíû 08 ñàðààñ 7-ð òóñãàé òàñãèéí äàðãà, 1963 îíû 8 ñàðààñ 4-ð õýëòñèéí äàðãà, 1965 îíû 1 ñàðààñ 5-ð õýëòñèéí äàðãà, 1978 îíû 9 ñàðààñ ÓÀÕÅÃ-ûí 1-ð ãàçàðò õýëòñèéí îðëîã÷, òàñãèéí äàðãà, 1980 îíû 1 ñàðààñ 2-ð ãàçàðò õýëòñèéí äàðãà áàéãààä 1985 îíä òýòãýâýðò ãàðñàí.

“Ñ¿õáààòàðûí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Óëààí Òóãèéí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Îäîí”, “Áàéëäààíû Ìåäàëü”, îéí ìåäàëèóäààð øàãíàãäñàí.

Õ.Íàéäàí 1945 îíû äàéíû ¿åä ýðõýëñýí àæèëäàà ñàéí àæèëëàñàí òóë Ǻâëºëò-Ìîíãîëûí ßëàëòûí ìåäàëèóä, 1947-48 îíóóäàä Ãåíåðàë Äîðæèéí óäèðäñàí òóñãàé ãðóïïä íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ õèë õàìãààëàõ àæèëä ºíäºð àìæèëò ãàðãàñàí òóë Äßß-íû Ñàéäûí 1948-09-20-íû 520 òîîò òóøààëààð “Õ¯ÍÄÝÒ ×ÅÊÈÑÒ” òýìäãýýð øàãíàãäñàí áàéíà.

3. Õóðàíäàà ÄÀÂÀÀÃÈÉÍ ÖÝÃÌÈÄ

/1954.08.20 – 1960.10.05/

ªâºðõàíãàé àéìãèéí Á¿ðä ñóìûí Øèéðèéí Á¿ðä ãýäýã ãàçàð 1919 îíû 07 ñàðûí 01-íä òºðñºí. 1938 îíû 07 ñàðààñ Äßß-íû Òºâ Ñóðãóóëüä ñàëààí äàðãà, 1940 îíîîñ òóñ ñóðãóóëüä öýðãèéí ýðäìèéí áàãø, 1941 îíîîñ Õÿçãààðûí Öýðãèéí Øòàáò íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, 1947 îíû 6 ñàðààñ 1949 îíû 4 ñàð õ¿ðòýë Õèëèéí 6-ð Îòðÿäàä øòàáûí äàðãà, 1949 îíû 4 ñàðààñ 1951 îíû 9 ñàðä Òóñãàé Õîðîîíä Øòàáûí äàðãà, 1951 îíû 9 ñàðààñ 1952 îíä Õÿçãààðûí Öýðãèéí Óäèðäàõ Ãàçàðò ã¿éöýòãýõ òàñãèéí äàðãà, 1952 îíîîñ 1954 îíû 08 ñàðûí 20-íä Äßß-íû ãîñïèòàëèéí äàðãà õèéæ áàéñàí áàéíà.

1954 îíû 8 ñàðûí 20-íîîñ 1960 îíû 10 ñàðûí 5-íä 1-ð õýëòýñò òàñãèéí äàðãà /ÇÃÎÊ/, 1960 îíû 10 ñàðûí 05-íààñ Áîëîâñîí õ¿÷íèé õýëòýñò àõëàõ áàéöààã÷, 1963 îíû 08 ñàðûí 16-íààñ ÓÖÑÅÃ-ûí Áîëîâñîí õ¿÷íèé õýëòñèéí äàðãà, 1965 îíû 08 ñàðûí 01-íýýñ ÍÀÕß-íû Áîëîâñîí õ¿÷íèé õýëòñèéí îðëîã÷ äàðãà, 1969 îíû 01 ñàðûí 07-íîîñ Óëààíáààòàð õîòûí Öàãäàí Ñýðãèéëýõ Ãàçàðò öýðãèéí êîìåíäàíò, òàñãèéí äàðãà, 1971 îíû 10 ñàðûí 25-íààñ 3-ð õýëòñèéí òóñãàé ãðàøèéí äàðãààð òóñ òóñ àæèëëàæ áàéãààä 1979 îíû 12 ñàðûí 15-íààñ òýòãýâýðò ãàð÷ýý.

Ä.Öýãìèä 6-ð îòðÿäàä áàéõäàà Áàéòàã Áîãä, Ìýðãýí Óóëûí õèëèéí òóëãàðàëòóóäàä àìæèëòòàé îðîëöîæ áàéæýý. 1964 îíû 4 ñàðûí 20-íä “Õóðàíäàà” öîë øàãíàãäñàí. “Ñ¿õáààòàðûí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Óëààí Òóãèéí Îäîí”, “Àëòàí Ãàäàñ ” îäîí 2 óäàà, “Áàéëäààíû ìåäàëü”, Àðäûí Õóâüñãàëûí îéí ìåäàëèóä, Àðäûí Àðìè, ÓÀÁÕÁ, ÓÖÑÁ-ûí 50 æèëèéí îéí ìåäàëü, Õàëõ ãîëûí ÿëàëòûí 30 æèëèéí ìåäàëèóäààð øàãíàãäñàí.

Õóðàíäàà Ä.Öýãìèä ÇÃÎÊ-ûí äàðãààð àæèëëàæ áàéõ õóãàöààíäàà Õàìãààëàëòûí çààâàð, öýã¿¿äèéí òàáåëèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ ýíý çààâðóóä íü òýð ¿åäýý õàìãèéí áîëîâñðîíãóé çààâàð áîëñîí áºãººä ºíººã õ¿ðòýë õèéãäñýí çààâðóóä 1956 îíä áàòëàãäñàí çààâðûã çàãâàð áîëãîí øèíý÷ëýãäñýýð èðñýí øèíæòýé áàéäàã. Ò¿¿íèé àæèëëàæ áàéñàí ¿åä áèå á¿ðýëäýõ¿¿íèéã èõ, áàãà õýìæýýãýýð õàìãààëàëòûí àæèëä ñóðãàõ, äàäëàãàæóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéñàí áàéíà.

4. Õóðàíäàà ÕÀÍÄѯÐÝÍÃÈÉÍ Ï¯ÐÝÂÄÎÐÆ

1922 îíû 05 ñàðûí 24-íä Áóëãàí àéìãèéí Ñýëýíãýìºðºí ñóìûí Õàðöàà ãýäýã ãàçàð òºðñºí. 1935-1938 îíä áàãà ñóðãóóëü, 1938-1941 îíä á¿ðýí áóñ äóíä ñóðãóóëü òºãññºí. 1941-1942 îíä áàãø íàðûã áýëòãýõ êóðñ, 1942 îíû 07 ñàðààñ 10 ñàðä Äóíäãîâü àéìãèéí Ãýãýýðëèéí Õýëòýñò áàéöààã÷, 1942 îíû 10 ñàðàñ 1945îíû 09 ñàð õ¿ðòýë Ñýëýíãý àéìàãò áàãø, 1945 îíû 09 ñàðààñ Ñýëýíãý àéìãèéí ÌÕÇÝ-èéí õîðîîíä ñóðòëûí ýðõëýã÷, 1-ð àíðèéí áè÷ãèéí äàðãà, 1952 îíû 09 ñàðûí 10-íààñ Äßß-íû íàìûí õîðîîíä çîõèîëûí õýëòýñò áàéöààã÷, 1-ð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Äßß-íû Çàñàí Õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ãàçàðò Óëñ òºðèéí õýëòñèéí äàðãà, 1958 îíû 07 ñàðààñ ºâ÷íèé ó÷èð ò¿ð ÷ºëººòýé áàéãààä 1960 îíîîñ ÍÀÕß-íû 1-ð õýëòýñò òàñãèéí äàðãà /ÇÃÎÊ/ õèéæ áàéãààä 1979 îíû 2 ñàðûí 15-íä òýòãýâýðò ãàðñàí áàéíà.

“Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Óëààí Òóãèéí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Îäîí”, “Àëòàí ãàäàñ” îäîí, “Áàéëäààíû Ìåäàëü”, “Õºäºëìºðèéí Õ¿íäýò” ìåäàëü, Àðäûí Õóâüñãàëûí îéí ìåäàëèóä, “Îíö Õèë÷èí”, “Õ¿íäýò ×åêèñò” òýìäýã, Ǻâëºëò-Ìîíãîëûí ÿëàëòûí ìåäàëèóä, Àðäûí àðìè, ÓÀÁÕÁ, ÌÕÇÝ-èéí 50 æèëèéí, Õàëõ ãîëûí ÿëàëòûí 30 æèëèéí ìåäàëèóä, ÇÃ, ÍÀÕß-íû Æóóõ Áè÷ãýýð øàãíàãäñàí.

Õóðàíäàà Õ.Ï¿ðýâäîðæ ÇÃÎÊ-ûí äàðãààð 20 øàõàì æèë àæèëëàõ õóãàöààíäàà ÇÃÎ-íû ºðãºòëèéã 1971 îíä õèéëã¿¿ëýí îðîí òîîã íýì¿¿ëæ, ÇÃÎ-íû ãàäóóð õàìãààëàëòûí çààâàð, ýýëæèéí äàðãà, òóñëàõóóäûí çààâàð, öýã¿¿äèéí òàáåëü, ÇÃÎ-íû õàìãààëàëòûí àëáàíû çààâàð òóñ òóñ áîëîâñðóóëàí áàòëóóëæ áàéñàí áà ÇÃÎ-íä íýâòðýõ ïðîïóñêèéí ñèñòåìèéí æóðìûã áîëîâñðóóëàí Ñàéä Íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîë ãàðãóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéæýý. Õóðàíäàà Õ.Ï¿ðýâäîðæèéã àæèëëàæ áàéõ õóãàöààíä ÇÃÎÊ øèëäýã òýðã¿¿íèé ñàëáàð áîëæ 1976 îíä ÌÀÕÍ-ûí 17-ð Èõ Õóðëûí õàìãààëàëòàíä ñàéí àæèëëàñàí ó÷èð ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Áàÿðûí Áè÷èã, ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ðä õàäãàëàõ Óëààí Òóãààð øàãíóóëæ, 1978 îíä ÍÀÕß-íû òýðã¿¿íèé ñàëáàð áîëæ áàéñàí áàéíà.

.5. Õóðàíäàà ØÀÐÀÂÛÍ ËÓÂÑÀÍ

1923 îíä Õºâñãºë àéìãèéí Áàÿíç¿ðõ ñóìä òºðñºí. 1956-1960 îíä Íàìûí Äýýä Ñóðãóóëü, 1964 îíä ÇÕÓ-ûí Óëñûã Àþóëààñ Õàìãààëàõ Ãàçðûí Äýýä Êóðñ òºãññºí.

1940-1942 îíä Õºâñãºë àéìãèéí Áàÿíç¿ðõ ñóìä ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ðèéí äàðãà, 1943 îíû 01 ñàðûí 12-íîîñ 1944 îíû 4 ñàðûí 06-íä Äßß-íû Òºâ Õîðèõîä õÿíàã÷, 1945 îíû 03 ñàðûí 20-íîîñ Õºâñãºë àéìãèéí Öàãäàí Ñýðãèéëýõ Õýëòýñò òºëººëºã÷, 1960 îíû 06 ñàðûí 09-íººñ 1962 îíû 03 ñàðûí 01-íä Óâñ àéìãèéí ÖÑÕýëòñèéí äàðãà, 1962 îíû 03 ñàðààñ ÍÀÕß-íä 6-ð õýëòýñò òºëººëºã÷, ÍÀÕß-íû Íàìûí Õîðîîíû çîõèîí áàéãóóëàã÷, 3-ð õýëòýñò ã¿éöýòãýõ òàñãèéí äàðãà, 1979 îíû 02 ñàðûí 09-íººñ ÇÃÎÊ-ûí äàðãà õèéæ áàéãààä 1982 îíû 02 ñàðûí 15-íä òýòãýâýðò ãàðñàí áàéíà.

1979 îíû 03 ñàðûí 16-íä Õóðàíäàà öîë øàãíàãäñàí. “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Óëààí Òóãèéí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Îäîí”, “Áàéëäààíû Ìåäàëü”, Àðäûí Õóâüñãàëûí îéí ìåäàëèóä, “Îíö õèë÷èí”, “Õ¿íäýò ×åêèñò” òýìäýã, Ǻâëºëò-Ìîíãîëûí ÿëàëòûí ìåäàëèóä, Àðäûí Àðìè, ÓÀÁÕÁ, ÓÖÑÁûí 50 æèëèéí, Õàëõ ãîëûí ÿëàëòûí 30 æèëèéí ìåäàëèóäààð òóñ òóñ øàãíàãäñàí áàéíà.

Õóðàíäàà Ø.Ëóâñàíãèéí ÇÃÎÊ-ûí äàðãààð àæèëëàõ ¿åä 3-ð õýëòñèéã Ãàçðà áîëãîõ çîõèîí áàéãóóëàëò õèéãäýæ, 1981 îíä ÇÃÎ-íä õèéãäñýí ºðãºòãºë, òóõàéí îíä áîëîõ ò¿¿õò îéí àðãà õýìæýýí¿¿ä, îëîí óëñûí áàéäëààñ øàëòãààëàí îðîí òîîã 1 äàõèí íýìýãä¿¿ëæ, õàìãààëóóëàã÷äûí àëáàí òàñàëãààíû õàìãààëàëòûã îôèöåð áîëãîí ýýëæèéí äàðãà íàðûã àõëàõ îôèöåð öîëòîé õàðèóöëàãàòàé æèæ¿¿ð õýëáýðò îðóóëæ áèå á¿ðýëäýõ¿¿íèéã ñàëààíû çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðóóëñàí áàéíà. ªìíº õèéãäñýí áýëýí áàéäëûí òºëºâëºãºº, îíöãîé íºõöºëä àæèëëàõ òºëºâëºãººí¿¿äèéã øèíý÷èëñýí áàéíà. ̺í ãàëûí áîëîí õàìãààëàëòûí äîõèîëîë òàâèóëæýý. 1981 îíä áîëñîí àðãà õýìæýýí¿¿ä, ãàäààäûí äýýä õýìæýýíèé çî÷äûíõàìãààëàëòàíä ñàéí àæèëëàñàí òóë “ÍÀÕß-íû Òýðã¿¿íèé Àíãè” áîëæ áàéæýý.

1. Õóðàíäàà ÁÀË×ÈÍÃÈÉÍ ÄÀÃÂÀÄÎÐÆ

/1982.02.15 - 1982.02.25/

Õóðàíäàà Á.Äàãâàäîðæ íü Õºâñãºë àéìãèéí Á¿ðýíòîãòîõ ñóìûí íóòàã “Õºõ ýíãýð” ãýäýã ãàçàð 1927 îíä òºðæýý. 1941 îíû 09 ñàðààñ áàãà ñóðãóóëü, 1945 îíû 06 ñàðààñ 1948 îíû 9 ñàðä Äßß-íû Òºâ Ñóðãóóëü, 1948 îíû 08 ñàðààñ 1949 îíû 8 ñàð õ¿ðòýëÌàðøàë ×îéáàëñàíãèéí õàìãààëàëòûí òàñàãò æèíõýíý êîìèññàð, 1949 îíû 08 ñàðààñ 1951 îíû 10-ð ñàðä 6-ð õýëòýñò òºëººëºã÷, ÇÕÁÓÃ-ûí ã¿éöýòãýõ õýëòýñò àõëàõ òºëººëºã÷, 1951 îíû 10 ñàðààñ 1957 îíû 09 ñàðä Õºâñãºë àéìãèéí ÖÕ-ò ìºðäºí áàéöààã÷, 1957 îíû 10 ñàðààñ ÇÕÓ-ä Öàãäàí Ñýðãèéëýõèéí Äóíä Ñóðãóóëü, 1960 îíû 08 ñàðààñ 1962 îíû 6 ñàðä Õºâñãºë àéìãèéí ÖÕ-ò ìºðäºí áàéöààã÷, 1962 îíû 06 ñàðààñ 1963 îíû 07 ñàð õ¿ðòýë Õàíõûí áàéöààí ºíãºð¿¿ëýõ òàñãèéí äàðãà, 1964 îíû 08 ñàðààñ ÇÕÓ-ûí ÓÀÕÕ-íû Äýýä Ñóðãóóëüä ñóðàëöàí òºãññºí.

1968 îíû 08 ñàðààñ 1973 îíû 09 ñàðààñ Ãîâü-Àëòàé àéìàã äàõü ÍÀÕÕ-èéí äàðãà, 1973 îíû 11 ñàðààñ 1978 îíû 09 ñàðä Àðõàíãàé àéìàã äàõü ÍÀÕÕ-èéí äàðãà, 1978 îíû 09 ñàðààñ 1979 îíû 07 ñàðä Àðìèéí Òóñãàé Õýëòñèéí äàðãà, 1979 îíû 07 ñàðààñ 1982 îíû 02 ñàðûí 15 õ¿ðòýë 4-ð ãàçàðò òàñãèéí äàðãà õèéæ áàéãààä 1982 îíû 02 ñàðûí 15-íààñ 25-íä ÇÃÎÊ-ûí, ìºí îíû 02 ñàðûí 25-íààñ 1987 îíû 12 ñàðûí 11 õ¿ðòýë 4-ð ãàçàðò òàñãèéí äàðãûí àæëûã òóñ òóñ õèéæ áàéãààä öýðãèéí áàéíãûí òýòãýâýðò ãàð÷ýý.

“Ñ¿õáààòàðûí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Óëààí Òóãèéí Îäîí”, “Áàéëäààíû Ãàâúÿàíû Îäîí”, Àðäûí Õóâüñãàëûí îéí ìåäàëèóä, ÓÀÕÁ-ûí 50, ÖÑÁ-ûí 50, Àðäûí