Äýëõèé äàõèíä òºð óëñóóä ¿¿ñýí áèé áîëñîí öàãààñ òºð óëñ, ãàçàð íóòàã ººðèéí óäèðäàã÷èäàà áóñàä îâîã, àéìàã, óëñ ã¿ðí¿¿äýýñ õàìãààëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãûí óëìààñ õàìãààëàëòûí àëáàä ¿¿ñýí áèé áîëæ ºíººã õ¿ð÷ýý.

Ýäãýýð õàìãààëàëòûí àëáàä íü àíõíû òºð óëñóóä ¿¿ññýí ãýãääýã Ýðòíèé Ðîì /Ïðåòîðóóä/, Ãðåê /¯õýøã¿é êîðïóñ/, Ìàêåäîí /Õààíû òîéðîí õ¿ðýýëýã÷èä/, Õ¿íí¿ /Øàäàð òîðãîí öýðýã/, Õÿòàä /Îðäíû öýðýã/ çýðýã óëñóóäàä ¿¿ñýí áèé áîëæ òýäãýýðýýñ áóñàä óëñ ã¿ðí¿¿äýä òàðõàæ ºíººã õ¿ð÷ýý.

Ò¿¿õèéí àëü ÷ ¿åä ýäãýýð õàìãààëàëòûí àëáàä íü õàìãèéí ÷àäâàðòàé, ¿íýí÷, òºð çàñãèéí ãîë ò¿øèã, öýðãèéí ãîë õ¿÷ áîëñîîð èðñýí. Ìîíãîë÷óóä òºðèéí áàÿëàã ò¿¿õ, óëàìæëàëòàéí íýãýí àäèë òºðèéí õàìãààëàëòûí àðâèõ èõ ò¿¿õòýé áºãººä ò¿¿íèé õºãæèëä àñàð èõ õóâü íýìýð îðóóëñàí áèëýý. Äýëõèéí ñóðâàëæ áè÷ã¿¿äýä òýìäýãëýãäýí ¿ëäñýí íýð õ¿íä á¿õèé äàðààõü õàìãààëàëòûí àëáàä áàéæýý. ¯¿íä:

• Àðèóí íºõºðëºë /Ýðòíèé Ãðåêèéí òîðãîí öýðãèéí áàã/

÷ºëººò èðãýä. ßâãàí öýðýã /õ¿íä áà õºíãºí/ áîëîí ìîðüò öýðãýýñ á¿ðääýã. Õ¿íä ÿâãàí öýðýã íü õ¿íä óðò æàä, áîãèíî ñýëýì, áàìáàéãààð, õºíãºí öýðýã íü íóì ñóì, áîãèíî ñýëýì, ìîðèí öýðýã íü æèæèã ñýëýì, æèæèã áàìáàéãààð çýâñýãëýäýã.

• Ïðåòîð /Öýðãèéí æàíæíû ºð㺺ã õàìãààëàã÷ ãýñýí Ëàòèí ¿ã/

áàéñíàà Õ¿÷èò Àâãóñò õààíû çàñàãëàëààñ /Ìݪ 63- ÌÝ 14 îí/ Ïðåòîðèéí ãâàðäè áàéãóóëæ /12-14 áàã áóþó 1000 öýðýã/ öýðãèéí ãîë õ¿÷ áîëãîí òàâüñàí. Óëìààð òýäíèéã ëåãèîíòîé àäèëòãàõ áîëñîí áà òýä óëñ îðîíäîî îíöãîé ýðõ äàðõòàé áîëæ, àëèâàà õýðãèéã òàñëàí øèéäâýðëýõ ýðõ á¿õèé Êîíñóëûí äàðàà îðîõ òºðèéí äýýä ýðõòýí áîëñîí. ßâààíäàà çàñàã òºðèéã õàìãààëàõ õºëñíèé öýðãèéí ãîë õ¿÷ áîëñîí áàéíà.

• Øàäàð òîðãîí öýðýã /Ìîíãîë íóòàãò îðøèí òîãòíîæ áàéñàí òºð óëñóóäûí õààä, íî¸äûí õàìãààëàëòûí ìîðüò öýðýã/

Ìݪ 3-2-ð çóóíû ¿åèéí Õ¿¿í¿ãèéí õààí Øàíüþéãèéí òîðãîí öýðýã áîëîõ íýã ò¿ì áóþó 10000 îð÷èì ìîðüò öýðýã áàéæýý. Ìîäóí Øàíüþéãèéí ¿åä /Ìݪ 3-ð çóóí/ èæèë ç¿ñìèéí ìîðü óíàõ áîëñîí. Ñ¿ìáý, Æóæàí óëñóóäûí ¿åä Õ¿íí¿ãèéí íýãýí àäèë õààíû ìýäëèéí áàéíãûí øàäàð òîðãîí öýðýã õàìãààëàëòûã õàðèóöàæ áàéãààä Íèðóí, Êèäàí óëñóóäûí ¿åä õàìãààëàëò õàðèóöñàí öýðýã, ò¿øìýëèéã òóñãàéëàí áèé áîëãîñîí.

• Ãóëÿì /Àðàáààð çàëóó áîîë ãýñýí ¿ã/

1. Àááàñèäûí Àðàáûí Õàëèôàòûí óëñûí ¿åä /750-1258 îí/ áîîë÷óóäààñ

á¿ðäñýí áàéíãûí ìîðüò òîðãîí öýðãèéí ãâàðäè

2. Äóíäàä çóóíû ¿åèéí Îñìàíû Ýçýíò ã¿ðíèé /òóðê/ ¿åèéí òîðãîí öýðýã

• Òóðõàã öýðýã /Ôåîäàëûí ò¿ð¿¿ ¿åèéí óëñóóäûí ¿åèéí øàäàð öýðýã/

ÌÝ-íèé 9-11-ð çóóíû ¿åèéí Ìîíãîë õàíëèã àéìãóóäûí óäèðäàã÷äûí ìýäëèéí àìü ñàõèõ ¿¿ðýãòýé ìîðüò òîðãîí öýðýã. Òýä áóñàä öýðã¿¿äèéã áîäâîë áàéíãûí øèíæòýé öýðýã áàéñàí áºãººä õàíû ìýäýëä áàéæýý. Âàí õàí Òîîðèë, Òýì¿¿æèí Õàìàã Ìîíãîëûí Õààí áîëñíû äàðàà òóðõàã öýðýãòýé áàéñàí áàéíà. ÌÍÒ-íä “… Òýì¿¿æèíä Õîíõàòàíû ×èðõàé ºâãºí Åñ¿õýé áààòðûã íàñ áàðñíû äàðàà óéëæ áàéãààã õàðààä:

òîðãîí öýðãèéã óäèðäàí Õîðèøèëýì¿í òàéæ äîâòîëòóãàé…” /8.118/ ãýæ áè÷ñýíýýñ ¿çýõýä ýíý íü çºâ áîëîëòîé.

• Õèøèãòýí /1204 îíîîñ ×èíãèñ õààíû ¿¿ñãýí áèé áîëãîñîí õàìãààëàëòûí öýðýã/

1204 îíîîñ 1690-ýýä îí õ¿ðòýë òºð áàðüæ áàéñàí Ìîíãîëûí õààäûí ìýäëèéí õàìãààëàëòûí àëáà. Òºð óëñûíõàà õ¿÷ ÷àäëààñ øàëòãààëæ òîîíû õóâüä ÿíç á¿ð áàéñàí áà õàìãààëàëòûí îëîí òºðºë öýðýãòýé áàéæýý.

• Ñàìóóðàé /ßïîíû ýçýí õààí, ñ¸ãóí íàðûí øàäàð öýðýã/

áàéäàã øàäàð öýðýã. Íèéãìèéí äýýä äàâõàðãàä áàãòäàã áàéñàí áà òàðèà÷íû õ¿¿ ãàð óðëàë ýðõëýõ ¸ñã¿é áàéñíû íýãýí àäèë ñàìóóðàé õ¿í ýçíýýñýý ººð Äàéìàíä /Õààí áîëîîã¿é ñ¸ãóíûã 17-ð çóóíààñ èíãýæ íýðëýõ áîëñîí/ àëáà õààõ ýðõã¿é áàéñàí. Ýçíýý àëäñàí ñàìóóðàé ººðèé㺺 õºíººäºã áàéæýý.

• Ãóñàð /Õîðü áà àëáà ãýñýí Óíãàð ¿ã/

øàäàð öýðýã, 16-17 äóãààð çóóíû ¿åä õààíû îðäíû ìîðèí öýðã¿¿äèéã òóñ òóñ íýðëýæ áàéñàí áà Åâðîïûí èõýíõ îðíóóäàä ìîðèí öýðãèéí íýãýí òºðºë àíãè áàéæ Äýëõèéí 1-ð äàéíààñ õîéø áàðàã óñòñàí.

• Îðäíû öýðýã /Ìàíæ Õÿòàäûí õààäûí îðäíû õàìãààëàõ öýðýã/

Àíõíû õàìãààëàëòûí àëáàäûí íýã þì.

• Æàãñààëûí äàðãà /Ìàíæèéí äàðëàëûí ¿åèéí õàìãààëàã÷/

áèå õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé øàäàð öýðýã

• Êíÿæåñêàÿ äðóæèíà /Âàíãèéí íºõºðëºë ãýñýí Îðîñ ¿ã/

9-ð çóóíû ñ¿¿ë÷ýýð Êèåâèéí Îðîñûí Âàí Èãîðü àíõ áèé áîëãîñîí. Àõëàã÷èä áóþó íºõºðëºëèéí ãîë õ¿ì¿¿ñèéã Áîÿð, æèðèéí öýðãèéã Ìóæ, õàìãèéí çàëóóã Ãðèäü ãýæ íýðëýäýã. Íýëýýä èõ ýðõ äàðõòàé áºãººä Âàíä çºâëºõ ýðõòýé áàéñàí áà òýä îëç àøãààñ ãàäíà ãàçðààð øàãíóóëäàã áàéñàí áà èðýýä¿éí ãàçðûí ýçýä áàéæýý.

• Áóó÷èä /Ìóøê¸ò¸ð, ñòðåëîê çýðãýýð ÿíç á¿ð íýðëýäýã áàéñàí áà äóíäàä çóóíû Åâðîïîä ¿¿ñýí áèé áîëñîí òîðãîí öýðã¿¿ä/

Åâðîïîä ãàëò çýâñýã áèé áîëìîãö õààä íî¸äóóä þóíû ºìíº ººðèéí õàìãààëàëòûí øàäàð öýðã¿¿äèéã “ÌÓØÊÅÒ” õýìýýõ öàõèóð áóóãààð çýâñýãëýõ áîëñîí. ßâààíäàà ãàëò çýâñýã áîëîâñðîíãóé áîëæ èõýýð õýðýãëýõ áîëñíîîð áóóã àðìèéí çýâñýãëýëä îðóóëñàí. Îðîñ îðîíä àíõ 16-ð çóóíû äóíä ¿åä àëìàñ èëä, ìóøêåò áóóòàé 500 õ¿í á¿õèé 6 îòðÿä áèé áîëæ 4-ð Èâàíû õóâèéí õàìãààëàëòûã õàðèóöàõ áîëñîí.

• ßíû÷àð /Òóðêèéí õààíû øàäàð öýðýã/

Òóðêèéí Ýçýí õààä, Ñóëòàíû áèå õàìãààëàõ òîðãîã öýðãèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã øèëìýë ìîðèí öýðýã. Òýä óëñ òºðèéí õóâüä Ñóëòàíû ãîë äýìæëýã áîëäîã áàéñàí. 14-19-ð çóóíû ¿åä áàéñàí Åâðîïûí àíõíû áàéíãûí ìýðãýæëèéí öýðýã. ßíû÷àðóóäûã ÿçãóóðòíóóäûí õ¿¿õä¿¿ä, òºðºë ñàäíààñ íü á¿ðä¿¿ëæ áàéâ.

• Øâåéöàðèéí ãâàðäèóä /Ðîìûí Ïàïûí îðäíûã õàìãààëàõ õºëñíèé öýðýã/

1505 îíîîñ Êàòîëèê ñ¿ì õèéäèéí òýðã¿¿íèé îðøèí ñóóäàã îðäîí îäîîãèéí Âàòèêàí Óëñûí /Èòàëèéí íèéñëýë Ðîìä õîò äîòîð áàéäàã õîò óëñ/ àõìãààëàëò, Ðîìûí Ïàïûí àþóëã¿é áàéäëûã õàìãààëàõ õºëñíèé öýðýã.

• Ñ¿ñýãòíèé ãâàðäè /îðîñûí Âàíãóóäûí òîðãîí öýðãèéí òºðºë àíãè/

Îðîñûí Õààä, Âàíãóóäûí õàìãààëàëòûí òºðºë öýðã¿¿ä áàéñàí áºãººä ÿçãóóðòíû õ¿¿õä¿¿äèéã àëáà õààëãàäàã áàéæýý. Îðîñûí àðìèéí õàìãèéí ñàõèëãà ìóóòàé öýðýã áàéâ. 18-ð çóóíû äóíä ¿åä 1-ð Åêàòåðèíàãààñ õîéø íèéò 4 óäàà òºðèéí ýðãýëòýä îðîëöñîí.

• Îðäíû ãðåíàäåð /Àíõ òýñðýõ áºìáºã øèääýã òºðºë öýðýã áàéãààä 1763 îíîîñ óã çýâñãèéã áàéõã¿é áîëãîñíû äàðààãààñ õàìãààëàëòûí òºðºë àíãè áîëñîí./

19-ð çóóíû ñ¿¿ë÷ýýð “Äåêàáðèñò”-óóä Îðîñûí Ýçýí Õààí 1-ð Íèêîëàéí àìü íàñàíä õàëäàõ îðîëäëîãî õèéñíèé äàðàà ªâëèéí Îðäíû õàìãààëàëòàä õóéâàëäààíä îðîëöîã÷èä áàéñàí íü èëýðìýãö øèíýýð óíòåð îôèöåðóóäààñ á¿ðä¿¿ëýí áèé áîëãîñîí ðîò.

• Êàâàëåðãàðä /Îðîñûí òîðãîí öýðãèéí õàìãèéí íýð õ¿íäòýé òºðºë öýðýã/

Îðîñûí Õààäûã ¸ñëîëûí õ¿íäýò õàðóóë áàéãààä äàðàà íü ãâàðäèéí õîðîî áîëñîí. Àíõ 1724 îíä 1-ð Ïåòð Õààí ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí. 18-ð çóóíû ýöýñ õ¿ðòýë 70 õ¿íòýé áàéñàí áà ýíý ðîòûí æàãñààëûí öýðýã íü îôèöåðèéí, îôèöåð íü ãåíåðàëèéí ò¿âøèí /ðàíã/-òýé áàéæýý.

Çýðýã õàìãààëàëòûí àëáàä 20-ð çóóíû ýõýí õ¿ðòýë ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéæýý.

Ìîíãîë óëñûí õàìãààëàëòûí àëáà ¿¿ññýí öàã õóãàöààíû õóâüä ýðòíèé ò¿¿õòýé àëáàäûí òîîíä îðîõîîñ ãàäíà á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò, òàêòèêèéí õóâüä òýð ¿åèéí õàìãààëàëòûí àëáàäààñ õàâüã¿é èë¿¿ áàéñàí áîëîëòîé.

Îðãèë ¿åäýý ×èíãèñ Õààí, Õóáèëàé Õààäûí ¿åä 1 ò¿ì 2 ìÿíãà õ¿ðòýë õèøèãòýí àëáà õààæ áàéñíààñ ãàäíà òýäãýýð íü Õîð÷, Îðäî÷, Øóâóó÷, Çàðëèã÷, Áè÷ýý÷, Áààð÷, Õºòº÷, Áàëàã÷ çýðýã ººð ººðèéí ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé îëîí òºðºëòýé áàéñàí áàéíà. Õèøèãòýí íü çºâõºí Õààíû õàìãààëàëòûí õàðèóöààä çîãñîõã¿é, õàíãàìæ ¿éë÷èëãýýã íü ÷ õàðèóöàí õàìãààëàëò èæ á¿ðýí áàéõ øààðäëàãûã õàíãàäàã áàéñàí áà äàéí áàéëäààíä öýðãèéí ãîë õ¿÷ áîëäîã áàéæýý.

Èéì áàéõûã ÷ òýð ¿åèéí äàéí áàéëäààí, ºøºº õîíçîí, õàðü ã¿ðíèé ò¿ðýìãèéëýëýýñ øàëòãààëñàí ãàäààä, ýðõ ìýäýë, îëç àøãèéí òºëººõ äîòîîä íºõöºë áàéäëóóä øààðäàæ áàéæýý. Ýíý áàéäëûí òóõàé ̺íõ Õààíû ¿åä Ìîíãîë íóòàãò èðñýí Ôðàíöûí ýë÷ Ãèéîì Äå Ðóáðóê “… ßíç á¿ðýýð ç¿ñýý õóâèðãàñàí 40 àëóóð÷èí ̺íõ Õààíû àìèéã õîðîîõîîð èðñýí ãýæ ººðò íü ìýäýãäñýíýýð Áîëãàé /Õààíû îðäíû ãîë ò¿øìýë/ èéíõ¿¿ áàéöààñàí àæýý...” /2,112/ ãýæ áè÷èæ ¿ëäýýæýý.

Ìîíãîëûí õèøèãòýí öýðãèéí óð ÷àäâàð, ñ¿ð õ¿÷, çîõèîí áàéãóóëàëò íü äàéñàãíàëöñàí ýçëýí àâñàí óëñóóäûí õóâüä ¿ëãýð æèøýý áîëæ òýäãýýð îðíóóäàä õàìãààëàëòûí àëáà áàéãóóëàõ áóþó ò¿¿íýý áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëñýí íü äàìæèãã¿é. Òóõàéëáàë: Ìîíãîë÷óóäûí ýðõýíä áàéñàí Óíãàð÷óóä Ìîíãîë öýðãýýñ ñàíàà àâ÷ ººðèéí îðäíû ìîðèí öýðýã “Ãóñàð”-ûã áàéãóóëñàí áàéäàã /1/ áà Òóðêèéí “ßíü÷àðóóä” íü ìºí èéì áàéäëààð ¿¿ññýí áàéæ áîëîõ þì. Òýäíèéã ÿçãóóðòíû áóþó ÷ºëººò èðãýäèéí õ¿¿õä¿¿äýýñ ñîíãîí àâñàí áºãººä òýäíèé ýðõ ìýäýë, àõóé õàíãàìæ, õóâöàñ õýðýãñýë áóñàä öýðãýýñ èë¿¿ áàéíãûí ìýðãýæëèéí øèíæòýé, öýðã¿¿ä áàéæýý.

1. Ìݪ 3 ÄÓÃÀÀÐ ÇÓÓÍÀÀÑ ÌÝ 12-Ð ÇÓÓÍ Õ¯ÐÒÝË

Ýíý òóõàé ýðäýìòýí Ã.Ñ¿õáààòàð “Ìîíãîë÷óóäûí Ýðòíèé ªâºã” íîìîíäîî “Õ¿íí¿ãèéí Øàíüþé áîë ò¿ìòèéí äàðãà çýðýã òîì òóøààëòíûã òîìèëîõ, îãöðóóëàõ, øèéòãýõ, òýð÷ áàéòóãàé àëàõ ýðõòýé áàéâ. …Õóâèéí îðä ãàçàðòàé áàéñíààñ ãàäíà ò¿ì ãàðóé ìîðüò öýðýãòýé áàéâ.” /3,56/ ãýæ áè÷ñýí áàéíà. ̺í ò¿¿õ÷ çîõèîë÷ ×.Õàÿíõèðâàà Õ¿íí¿ãèéí ò¿¿õèéã ñóäàëæ ò¿¿íäýý ñóóðèëàí áè÷ñýí “Ìîäóí Øàíüþé” çîõèîëä èæèë ç¿ñìèéí ìîðüòîé øàäàð öýðã¿¿ä, òýäíèé àõëàã÷äûí òàëààð äóðüäñàí áàéäàã. /4,58/

ÌÝ 1-3-ð çóóíä Ìîíãîë íóòàãò òºð áàðüæ áàéñàí Ñ¿ìáý íàðûí õººí ººðèéí òîðãîí öýðýã, àðìèòàé áàéæýý. Ìîíãîë Öýðãèéí Ò¿¿õèéí Òîâ÷îîí íîìîíä òýäíèé òàëààð “… òýäíèé òºðèéí ýðõòýí äàðõòàíóóä öºì èõ, áàãà öýðýã çàõèðäàã... Õààí Òàíüøèõóàéãèéí îðä ºð㺺ã Äàíüõàíü óóëûí ×æî ×åó ãîëä áàéãóóëæýý. ” /5,51/ ãýæ áè÷èãäñýí áîë Àðõàíãàé àéìãèéí Òàðèàò ñóìààñ îëäñîí “Îðõîí” áè÷èãò … Õ¿ì¿íèé òýíäèä ìèíó ¿¿íèéã áè÷¿¿ëýõýä õààíû ìèíó òîðãîí /öýðýã/ àõëàã÷ ýðýëõýã àòà÷èê, íî¸í ýð ÷èãøè õî¸óëàà áàãà äàðõàí 300 òîðãîí /öýðýãòýé/ çîãñëîî…” /6,34/ ãýñýí áè÷èã áàéñíûã ýðäýìòýí ñóäëàà÷ Ì.Øèíýõ¿¿ “Ìàíàà, ñàõèóë, òîðãîí öýðãèéí òóõàé” ãýæ òàéëæ óíøæýý. Ýíäýýñ õàðàõàä ýíý óëñàä õàìãààëàëòûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã öýðýã áàéñàí áàéíà.

ÌÝ-íèé 4-6-ð çóóíä Ìîíãîë íóòàãò Èõ Íèðóí óëñ íî¸ðõîæ áàéâ. Ìîíãîë Öýðãèéí Ò¿¿õèéí Òîâ÷îîí íîìîíä “… Íèðóíû Õààí Øýëóíû ºð㺺 íü Õàíãàé óóëûí õàâüä áàéñàí áàéíà. Ýíý òóõàé ò¿¿õ÷ Äýí Öÿíû çîõèîëä … Íèðóíû îðøäîã íóòàã íü Õ¿íí¿ãèéí õóó÷èí îðä áîëîõ áà îäîîãèéí Ñàéí íî¸í Õàí àéìãèéí Òàìèð ãîëûí óìàðòàä áóé … ãýæýý… Àìãàé õààí /534-537 îí/ îðäíû ò¿øìýë öýðýã, õààëãà÷, áè÷ãèéí ò¿øìýëèéã òîìèëæ áàéæýý” /5,56/ ãýñýí áàéíà.

Ìîíãîë íóòàãò ÌÝ-íèé 6-8-ð çóóíä íî¸ðõîæ áàéæýý. 200 ãàðóé æèë íî¸ðõîæ áàéãààä áàðóóí òèéø í¿¿äýëëýæ îäñîí ºíººãèéí Òóðêóóä þì. Òýä ººðèéí òîðãîí öýðýãòýé áàéñàí áºãººä òýäíýýñ óëàìæèëñàí øèëìýë öýðýã íü Ãóëÿì, ßíû÷àðóóä þì.

ÌÝ-íèé 8-9-ð çóóíä Ìîíãîë íóòàãò òºð áàðüæ áàéñàí. Òýäíèé òóõàéä: “…Óéãóð óëñûí öýðãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò íü: … Õààíû òîðãîí öýðãýýñ ãàäíà íóòãèéí Ôåîäàë áàãóóä òóñ á¿ðäýý îìîã, öýðýã ýðòýé áàéñàí áºãººä òýä õààíò óëñààñ ÿâóóëñàí àÿí äàéíä ÿâàõ, òýäíèé ýðõøýýëä áàéñàí àðä èðãýäèéã õàðãàëçàí õÿíàõ ¿¿ðýãòýé áàéæýý.” /5,65/

ÌÝ-íèé 9-11-ð çóóíä Ìîíãîë íóòàãò íî¸ðõîæ áàéñàí óëñ. Ýíý óëñûí öýðýã, õàìãààëàëòûí àëáàíû òàëààð Ìîíãîë Öýðãèéí Ò¿¿õèéí Òîâ÷îîí íîìîíä “… Õÿòàíû öýðýã çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä 1. Õààíû îðäíûã õàìãààëàõ áîëîí øàäàð öýðýã /çîõèõ øàëãóóðààð ñîíãîí àâ÷, çýâñýãëýñýí áàéíãûí á¿ðýëäýõ¿¿í/ … Õÿòàíû æèíõýíý öýðýã õ¿í 3 ìîðüòîé, áèåäýý òºìºð õóÿãòàé, 4 íóì, 400 ñóì, àëõ, óðò, áîãèíî æàä, øºâºã æèæèã äàðöàã, õýò öàõèóðòàé áàéæýý…” ãýñýí áàéíà. /5,67/

1189 îíä Òýì¿¿æèí Õàìàã Ìîíãîëûí ×èíãèñ Õààíààõ ºðãºìæëºãäºæ õààí áîëìîãöîî ýí ò¿ð¿¿íä òºð, öýðýã-çàõèðãààíû øèíýòãýë õèéæ èòãýëò äàé÷èí íºõ人 áàéãóóëñàí ãàâúÿà, àâúÿàñ ÷àäâàð, õ¿ñýë ñîíèðõîëä íü íèéö¿¿ëýí çîõèõ àëáàí òóøààëóóäàä òîìèëæýý. Èíãýõäýý: “Òýíãýðò ºðøººãäºæ, ãàçàðò èâýýãäýæ Æàìóõààñ ñàëæ íàìàéã ñýòãýæ íºõºðëºå ãýæ èðñýí àíõíû ºëçèéò íºõºä ìèíü àëèíààñ ÷ èë¿¿ õ¿íäòýé áàéõ ó÷èðüàé òóë èéíõ¿¿ òà íàðûã çîõèõ òóøààëä òîìèëîâ” ãýýä /8.68,69/

• Õààíû øàäà òóñëàã÷ áºãººä öýðýã àð òàëûí íî¸ä á¿ãäèéí çàõèðàã÷ààð Áîîð÷è, Çýëìý íàðûã
• Õîð àãñàã÷èäûí /õàðâàà÷äûí/ äàðãààð ªýë¿í-×ýðáè, Õà÷èóí-Òîõóðàóí, Æýòýé, Äîãîëõó äºðâèéã
• Èëäýñ àãñàã÷äûí /øàäàð õàìãààëàã÷èä/ äàðãààð Õàñàð, Õóáèëàé, ×èëãóòàé, Õàðõàé-Òîõóðàóí íàðûã
• Èòãýëò ýë÷, õîë, îéðûã õîëáîã÷, ãàçàð÷, òóðøóóë áîëîõ “Õîëûí õóãóðöàã, îéðûí îòîðîîð” Àðõàé, Õàñàð, Òàõàé, Ñ¿õýõýé, ×àóðõàí íàðûã
• Îðä ãýðèéí õàìãààëàã÷ààð Ñ¿áýýäýé íàðûã
• Çýâëýõ ìîðüä /Áàéëäààíû ìîðüä/ õàðèóöàã÷ àãò÷ààð Áýëã¿òýé, Õàðõàé-Òîõóðàóí íàðûã
• Áóñàä àäóóí ñ¿ðãèéí àãò÷ààð Òàé÷èóäàé, Õóòó-Ìîðè÷è, Ìóõàëõóó ãóðâûã
• Õîíü÷îîð Äýãýéã
• Ãýð òýðýã, õºñºã õàðèóöàõ òýðýã÷ýýð Õ¿÷¿ã¿ðèéã
• Îðä ãýðèéí äîòîðõè àæèë, ãýðãèé, õ¿¿õýä, çàðö íàðûã õàðóöàõ àæëûã Äîäîé ×ýðáèä òóñ òóñ õàðèóöóóëæýý.
• Áóóð÷ààð ªíã¿ð Ñ¿éõýò¿-×ýðáè, Õàäààí, Äàëäóðõàí ãóðâûã òóñ òóñ òîìèëæýý. /5.78/

ͺõ人ñ ãàäíà áóñäûí ºðãºí áàðüñàí õ¿¿õä¿¿ä,øóäàðãà ÷àäàëòàé, ººðò íü õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ÷ ñîíãîí àâ÷ áàéâ. Æíü: ÿí Ãóà Ìóõóëàé, Áóõà 2 õ¿¿ãýý, ×óëóóí Õàé÷ Ò¿íãý, Õàøè 2 õºâ¿¿íýý ºãñºí áîë /8.76/, Òàé÷óóäûí áààòàð Çóðãààäàé ººðèéã íü õàðâàæ øàðõäóóëñàíàà ¿íýíýýð íü õ¿ëýýñýí òóë íýðèéã íü Çýâ áîëãîí ººð÷èëæ ººðèéí òóðõàã áîëãîñîí. /8.82/

Ýäãýýð òóðõàãóóä íü ººð ººðèéí àñóóäëóóäûã õàðèóöñàí çàõèðàã÷ íàð áàéæýý. Ýíäýýñ õàðàõàä Òýì¿¿æèí Õààí áîëìîãöîî òýð ¿åèéí çàíøèë ¸ñîîð áóñàä àéìãèéí õàí, íî¸äûí àäèë øàäàð íºõºä, õàðúÿàò öýðãýýñýý á¿ðä¿¿ëñýí áàéíãûí ìýðãýæëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í á¿õèé ººðèéí òóðõàã öýðãèéã áàéãóóëæýý.

Õîæìûí õèøèãòýí öýðýã áîëîõ òóðõàã öýðýã íü íóì ñóì÷èí áóþó “õîð÷èí”, øàäàð õàìãààëàã÷ áóþó “èëäòýí” ãýñýí ¿íäñýí õî¸ð òºð뺺ñ ãàäíà îðä ºð㺺, àð òàëûã õàðèóöàõ òóñãàé òºðºë öýðýãòýé áàéæýý.

1204 îíû õàâàð ×èíãèñ Õààí Íàéìàíòàé áàéëäàõààð ìîðäîõûí ºìíº öýðãýý àðàâòûí òîãòîëöîîíä îðóóëæ, óëàìæëàëò òóðõàã öýðýãò ¿íäýñëýñýí õèøèãòýí öýðãèéã áàéãóóëæ ìÿíãàò, çóóò, àðàâòûí çàõèðàã÷èä, óðò äóðûí /÷ºëººò/ èðãýäèéí õºâ¿¿ä ä¿¿ íàðààñ ñîíãîí àâ÷ 80 õýâò¿¿ë, 70 òîðãóóä òîìèëîâ.

̺í 1000 øèëäýã áààòðûã ñîíãîí àâ÷ “Õàòãàëäàõ ºäºð ºìíº ìèíü áàéæ õàòãàëäòóãàé. Îëîí ºäºð /òàéâàí öàã/ òóðõàã õèøèãòýí ìèí áîëòóãàé” õýìýýãýýä Àðõàé Õàñàðò çàõèðóóëæýý. 70 òîðãóóäûã ªýëýí-×ýðáè àõàëæ Õóäóñ-Õàë÷èíòàé çºâëºæ ÿâ ãýâ. Õî÷èí, òóðõàã, õýâò¿¿ë, áààð÷, ¿¿äý÷, àãòà÷ íàðûí ¿¿ðãèéã íàðèéí õóâààðèëæ öààç áîëãîæýý.

×èíãèñ õààí “…Õîð÷èí, òîðãóóä, õèøèãòýí, áóóð÷, õààëãà÷, àãòà÷ íàð ºäºð á¿ð ýýëæëýí ñýðãèéëýí õàìãààëàõ àæëûã ã¿éöýòãýæ áàéãààä íàð øèíãýõèéí óðüä õýâò¿¿ëä øèëæ¿¿ëæ ººðñ人 àãòàä ãàð÷ õîíîòóãàé. Õýâò¿¿ëèéí õ¿ì¿¿ñ øºíº ýýëæýýð ¿¿äýíä çîãñîæ, ãýðèéã òîéð÷ ìàíàòóãàé. Õîð÷èí òîðãóóä áèäíèéã õîîë èäìýãö èðæ õýâò¿¿ëèéí õ¿ì¿¿ñýýñ ¿¿ðýã àâ÷ óðüä ¸ñîîð ñóóðèà ýçýëæ õàðãàëçàí ñàõèæ ÿâòóãàé. 3 ºäºð, 3 øºíº õàìãààëàí ÿâæ äóóñààä 3 øºíº àìàð÷ õîíîòóãàé. Õîð÷èí íàð õýâò¿¿ëèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ ñîëüæ ÿâòóãàé…” ãýæ çàðëèã áîëæýý.

1206 îíä ×èíãèñ Õààí Èõ Ìîíãîë Óëñûã áàéãóóëñàíààð òºðèéí õàìãààëàëòûí ¿éë àæèëëàãàà óëàì íàðèéñ÷, õèøèãòíèé çîõèîí áàéãóóëàëò, äýã æóðàì óëàì ÷àíãàð÷ ýðõ, ¿¿ðýã íü ¿ëýìæ íýìýãäñýí.

Òóëãàð òºð áàéãóóëàãäñàí äàðàà ×èíãèñ Õààí ”…Óðüä áè 80 õýâò¿¿ë ìàíàà÷òàé, 70 øàäàð õèøèãòýíòýé áàéâ. Îäîî ìºíõ òýíãýðèéí ºðøººëººð, òýíãýð ãàçðûí èâýýëýýð õ¿÷ àóãàà íýìýãäýæ ã¿ð èõ óëñûã õàìòàòãàí íýã æîëîîíä îðóóëñàí òóë îäîî íàäàä 1000 øàäàð õèøèãòýíã ÿëãàæ ºã. Õýâò¿¿ë, õîð÷èí, òîðãóóäûí õàìò ò¿ìýí /10 000/ õ¿í áîëãîæ ºãò¿ãýé…” ãýæ çàðëèãëàæ, õèøèãòýíã õýðõýí á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð “… Ìèíèé õèøèãòíèéã òîìèëîõîä ò¿ìò, ìÿíãàò, çóóò, àðâàíû íî¸äûí õºâ¿¿ä ñóë õ¿íèé /óðò äóðûí áóþó ÷ºëººò èðãýä/ õºâ¿¿äèéí äîòðîîñ ìèíèé äýðãýä òýíöýõ áýëãý ýðäýìòýé, áèå ñàéòàéãèé íü ÿëãàæ îðóóëòóãàé. Ìèíèé øàäàð öýðýãò îðîõäîî Ìÿíãàíû íî¸íû õºâ¿¿ä 10 íºõºð, 1 ä¿¿ãýý, çóóòûí íî¸íû õºâ¿¿ä 5 íºõºð, 1 ä¿¿ãýý, àðàâíû íî¸íû õºâ¿¿ä, ñóë õ¿íèé õºâ¿¿ä 3 íºõºä, 1 ä¿¿ãýý äàãóóëæ èðò¿ãýé. Ìºí ºâ÷ õóâàñ àíãèä ìºí òýð ¸ñîîð ìîðü þìàà áýëäýæ èðò¿ãýé ” ãýæ çàðëèã áîëîâ.

Ò¿¿í÷ëýí äàéí áàéëäààíû ¿åä îðäûí á¿õ õ¿í õèøèãòýí áîëäîã áàéñàí íü “Èõ çàñàã” õóóëüä: “…Äàéí áàéëäààíä õºãøèä õ¿¿õýä,ýðõýì, äîðä ãýæ ÿëãàõã¿é öºì øàäàð öýðýã, õîð÷èí, æàä÷èí áîëæ áàéäëûí õýðýãöýýãýýð óðàãøëàí òýìöýæ äàéñàíòàé áàéëäàãòóí ” /7.20/ ãýæ çààñíààñ õàðàãäàæ áàéâ.

Áàñ ”… Áèäíèé äýðãýä ÿâæ ñóðàëöúÿ ãýæ áèäýíä èðýõ àðäûã á¿¿ õîðèãëîòóãàé”, “… 1000-ò,100-ò, 10-íû íî¸íä îëîí õ¿í áèäíèé çàðëèãèéã ñîíñîîä çºð÷èæ äàâáàë ÷àíàãëàí øèéòãýíý…” ãýâ ãýæ Íóóö Òîâ÷îîíä áè÷æýý. /8.224, 184/ Èíãýæ õèøèãòýí öýðãèéã õàìãèéí èòãýë íàéäâàðòàé, øèëäýã õ¿ì¿¿ñýýð áýõæ¿¿ëñýí òºäèéã¿é õèøèãòýíä àëáà õààõ ÿâäëûã òºð, öýðãèéí óäèðäàã÷äûã áýëòãýõ ãîë áààç ñóóðü áîëãîñîí áàéíà. Ýíý òóõàé “Èõ çàñàã” õóóëüä “… Õààíû îðä áîëîí ìàíàé óäàì òºðºë äîòðîîñ ºðãºí äýëãýð ìýäëýãòíèéã îëæ ñîíãîâîë çîõèìîé…” /7.10/ ãýæ çààæ áàéæýý.

Ýðäýìòýí Ä.Ãîíãîð õèøèãòíèé íýð òîìú¸îíóóäûã äîîðõè áàéäëààð òàéëáàðëàæýý. Òóõàéëáàë:

• Õèøèãòýí ãýäýã íü õèøèã õàéð ãýñýí ¿ã áèø, õàðèí õîíü ìàëûí õèøèã õàðèóëàõ äýñ äýðýý ýýëæèéã õýëýõèéí àäèë óòãàòàé ýýëæèéí öýðýã ãýñýí ¿ã áîëíî. Õèøèãòýí íü ºäºð øºíèéí ýýëæ á¿õèé áàéæýý.
• Òóðõàã ãýäýã ¿ãèéí “Òóð” ãýäýã ¿íäýñ íü ýðòíèé ò¿ðýã õýëýíä “îðøèí áàéõ, àìüäðàõ, çîãñîõ, áîñîõ” ãýñýí èëýðõèéëýõýýñ ãàäíà ìîíãîë õýëýíä “òóðõàã” õýìýýõ íü òóðàã áèåòýí, áèå òîìòîí, õ¿÷ èõòýí … ãýñýí óòãàòàé áàéñàí íü Íóóö Òîâ÷îîíû õèøèãòýí öýðýãò áèå øèë áàéòíûã ñîíãîæ áàéñàí çààëòòàé òîõèðíî. Òîðãóóäûí íî¸äûí óã ýõýä “òóðõàã” õýìýýõèéã áèå òîìòîí ãýýä ¿¿íýýñ “òîðãóóä” ãýäýã íýð ¿¿ññýí ãýæ òàéëñàí íü îðòîé áàéæ ìàãàäã¿é.
• Õýâò¿¿ë ãýäýã íü õýâòýõ íîéðñîõ ¿åèéí øºíèéí õàðóóë ìàíàà òóë èéíõ¿¿ íýðëýæýý. /9.188,189/

×èíãèñ Õààí õèøèãòýí öýðãèéí òîîã íýìýãä¿¿ëýýä çîãñîõã¿é òýäíèé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ºíäºðæ¿¿ëæ, ýðõëýõ àæëûã íü òîäîðõîé õóâààðèëàí çàõèðàã÷ íî¸äûã òîìèëîâ. ªºðèéí øàäàð öýðãèéã òºâèéí ò¿ìýí áîëãîæ çàõèðàã÷ààð íü Íàÿàã òîìèëñîí áàéíà. Íèéò õýâò¿¿ëèéí åðºíõèé çàõèðàã÷ààð Èõ Íý¿ðèíã òîìèëæ, 400 õîð÷èíã Çýëìèéí õ¿¿ Åñºíòýéã, Ò¿ãýãèéí õ¿¿ Á¿õýäýéòýé çºâëºí çàõèðàõûã çàðëèã áîëãîâ.

Áàñ òîðãóóä õèøèãòýí íàðûã 4 ýýëæýýð ìàíàõààð áîëãîæ ýýëæ á¿ðèéí àõëàã÷èéã òîìèëîâ.

• 1-ð ýýëæèéí õîð÷èíãèéí àõëàã÷ààð Åñºíòýé
• 2-ð ýýëèéí õîð÷èíãèéí àõëàã÷ààð Á¿õýäýé
• 3-ð ýýëæèéí õîð÷èíãèéí àõëàã÷ààð Õîðõóäàã
• 4-ð ýýëæèéí õîð÷èíãèéí àõëàã÷ààð Ëàâëàõ íàðûã òóñ òóñ òîìèëñîí áàéíà. ̺í õîð÷èíãèéí òîîã íýìæ 1000 áîëãîí Åñºíòýéãýýð çàõèðóóëàâ.

Èõýíõ ýðäýìòýä òîðãóóäóóä 8000 áàéäàã ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ òýäýí äîòîð îíöãîé ¿¿ðýã á¿õèé 1000 áààòóóä /áààòðóóä/ Õàñàðûí çàõèðãààíä áàéñàí áà òýäíèéã òóñàä íü àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà.

Èíãýæ ¿çâýë 7000 òîðãóóäûí çàõèðàã÷ íàð íü:

• 1-ð ìÿíãàíû àõëàã÷ Áîîð÷èéí óðãèéí ªÝë¿í-×ýðáè
• 2-ð ìÿíãàíû àõëàã÷ Ìóõóëàéí óðãèéí Áóõà
• 3-ð ìÿíãàíû àõëàã÷ Äîäîé-×ýðáè
• 5-ð ìÿíãàíû àõëàã÷ Äîãîëõó-×ýðáè
• 6-ð ìÿíãàíû àõëàã÷ Æîð÷èäàéí óðãèéí ×àíàé
• 7-ð ìÿíãàíû àõëàã÷ Àë÷èéí óðãèéí Àõóäàé íàð áàéñàí áàéíà. /10.526,527/

1000 áààòðûã ñîíãîí àâ÷ Àðõàé Õàñàðààð çàõèðóóëàí ýíãèéí ¿åä ýýëæèéí òîðãóóä, òóëàëäàõ ºäºð ò¿ð¿¿íä ÿâàõ áààòàð öýðýã áîëãîâ.

Äàéí áàéëäààíû ¿åä ×èíãèñ õààíû óðüä ÿâæ õàìãààëàõ, ãîë öîõèîëòûí õ¿÷ áîëäîã, ýíãèéí ¿åä òóðõàã õèøèãòýí áîëîõ ¿¿ðýãòýé áààòóóä /áààòðóóä/ -ààñ á¿ðäñýí ìÿíãàòûí àõëàã÷ íü Àðõàé-Õàñàð áàéæýý. /Õ¿ñíýãò 1/

Àÿí äàéíä Ýçýí ×èíãèñ õààí ººðºº îðîëöâîë èõ öýðãèéí áàéëäààíû æóðìûí /æàãñààë/ èõ ãîë íü ò¿¿íèé “Õèøèãòýí” öýðýã áàéíà. ÌîíãîëÖýðãèéí Ò¿¿õèéí Òîâ÷îîí íîìîíä Íóóö Òîâ÷îîã ¿íäýñëýí /5.129/ “… ×èíãèñ Õààíû çàðëèãààð ÷àíäëàí òîãòîîñîí õèøèãòýí öýðãèéí àÿíû æóðìûã àâ÷ ¿çâýë: Õààíû îðä ãýðèéí ºìíº Àðõàé Õàñàðûí ªòãºñ áààòðóóäûí ìÿíãàò ìàíëàé áîëæ, è÷ /áàðóóí/, ñîëãîé /ç¿¿í/ ýòãýýäýä áîëîí àð òàëûã áóñàä õýâò¿¿ë, õîð÷èí, òîðãîí öýðýã ìÿíãàò,ìÿíãàòààð áàã áîëîí õýäýí äàâõàð õàëõëàí ÿâäàã áàéæýý. /Çóðàã 2/”

̺í äàðãà íàðûã òîìèëîõ, òýäãýýðèéã äàãàëäóóëàí ñóðàëöóóëàõ çàìààð äýâø¿¿ëýõ áîëîìæèéã çààæ ºãñºí áàéäàã. Òóõàéëáàë: “Èõ Çàñàã” õóóëüä “ … Õààíû îðä áîëîí ìàíàé óäàì òºðºë äîòðîîñ ºðãºí äýëãýð ìýäëýãòíèéã îëæ ñîíãîâîë çîõèìîé…” /7.10/ ãýæ çààæ áàéæýý. ̺í õèøèãòíèé çàõèðàã÷äûã ººðèéí èòãýëò æàíæíû õºâ¿¿ä, ä¿¿ íàð, èòãýëò áààòðóóäààñàà òàâèäàã áàéñàí òºäèéã¿é òóðøëàãàòàé õ¿íä çàëóó÷óóäûã äàãàëäóóëàí ñóðãàæ èðýýä¿éí çàõèðàã÷ íàðûã áýëòãýäýã áàéæýý.

Õèøèãòíèé òîî, òºðºë, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã íü òîäîðõîé çààñàí áàéäàã.

• Õèøèãòíèé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õàìãààëàëòûí æóðàì, äýãëýìèéí òàëààðõè çîõèöóóëàëò

Íóóö Òîâ÷îîíä áè÷ñýíýýñ ¿çâýë õèøèãòíèé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õèéõ àæëûã ìàø íàðèéí çîõèîí áàéãóóëñàí æóðàìòàé áàéæýý. Æèøýý íü: “… Õîð÷èí, òîðãóóä, õèøèãòýí îðæ ºäðèéí õàìãààëàõ ç¿ãò ìºð ìºðòºº ÿâæ íàð øèíãýõýýñ õýâò¿¿ëä çàéëæ, ãàäíà õîíîòóãàé. Áèäíèéã øºíº õýâò¿¿ë öýðýã õàìãààëìîé. Õîð÷èí ñóìàà, áóóð÷ íàð àÿãà ñàâàà õýâò¿¿ëä òóøààí ºã÷ ãàäíà ãàð÷ õîíîòóãàé. Ãàäíà õîíîñîí õîð÷èí, òîðãóóä áóóð÷ íàð áèäíèéã øºë èäòýë óÿàíû òýíä õ¿ëýýæ áàéãààä õýâò¿¿ëä ìýäýãäýæ äîòîãø îðæ, õîð÷èí íóì ñóìàà àâ÷, òîðãóóä ñóóðèà ýçýëæ áóóð÷ íàð àÿãà ñàâàà àâ÷ àæëàà õèéò¿ãýé. Ýýëæèéí õ¿ì¿¿ñ òîãòîîñîí õóóëèéã ìºðäºæ ÿâ.” /8.186/ ãýõ ìýòýýð Íóóö Òîâ÷îîíä çààæýý.

Ýðäýìòýí È.Äàøíÿì “×èíãèñèéí Õààíò Óëñûí òºð, õóóëü öààç” íîìîíäîî … òýä õî¸ð ¿íäñýí ¿¿ðýãòýé. Õààí ò¿¿íèé áèå, îðä ºð㺺, õàòàä, ãýð á¿ëèéã õàìãààëæ, îðäíû ¿éë÷èëãýýã õàðèóöàæ ã¿éöýòãýõ íü íýãäýõ ¿¿ðýã áîëíî. Àí àâ, àÿí áàéëäààíû ¿åä õààíä øóóä çàõèðàãäàæ, áàéëäàõ áîëáîîñ õààíûã õàìãààëàõ, øèéäâýðëýõ öîõèëò, ãîë öºì áîëæ òóëàëäàõ íü õî¸ðäàõü ¿íäñýí ¿¿ðýã áîëîé…” /11.92,93/

Îðäíû ÷ýðáèéí îõèä, ãýðèéí õ¿ì¿¿ñ, òýìýý÷èí, ¿õýð÷èí íàðûã õýâò¿¿ë ýðõëýí ìýäýæ, îðäíû ãýð òýðãèéã áàñ ìýäò¿ãýé. Òóã, õýíãýðýã, äºðºº, æàäûã õýâò¿¿ë äàðãàëòóãàé. Àÿãà ñàâûã ìºí õýâò¿¿ë ýðõýëò¿ãýé. Áèäíèé óíä èäýýã õýâò¿¿ë äàðãàëòóãàé. Òàõèëãûí ìàë èäýýã õýâò¿¿ë äàðãàëæ áîëãîòóãàé. Óíä èäýý õîð, õîìñ áîë äàðãàëñàí õýâò¿¿ëýýñ øààðäúÿ. Õîð÷èí íàð óíä èäýýã ò¿ãýýõäýý õýâò¿¿ëýýñ ýõëýí ò¿ãýýò¿ãýé. Îðä ãýðýýñ îðîõ ãàðàõ þìûã õýâò¿¿ë ýõëýí ìýäò¿ãýé. Ãýðèéí îéð ¿¿äýíä õýâò¿¿ëèéí õààëãà÷èí /áàëàã÷/ áàéòóãàé. Õýâò¿¿ëèéí 2 õ¿í äîòîãø îðæ èõ ñºíã ò¿øèæ áàéòóãàé. Õýâò¿¿ëýýñ îðä ãýðèéã íóòàã ýðýí ¿çýæ áóóëãàòóãàé. Áèäíèéã øóâóó àâëàõàä õýâò¿¿ë áèäýíòýé õàìò ÿâòóãàé. Ãýð òýðýãíèé äýðãýä çàðèìèéã ¿ëäýýò¿ãýé. Áèäíèé áèå áàéëäààíä ýñ ìîðäâîë õýâò¿¿ë áèäíýýñ àíãèä áàéëäààíä ìîðäîæ ¿ë áîëíî. Õýâò¿¿ëèéí öýðãèéã áàéëäààíä ¿ë ìîðäóóëàõ øàëòãààíûã òà íàð àñóóâàë õýâò¿¿ë ìèíèé àëòàí àìèéã ñàõèíà. Øóâóó ãºðººñèéã àâëàõàä öóã çîâæ ç¿äíý. Í¿¿æ ñóóõàä îðäûã õàìãààëæ õºñºã òýðãèéã õàðãàëçàíà. Ìèíèé áèåèéã ñàõèæ õîíîõ àìàð óó? Ãýð òýðýã èõ Àóðàãèéã í¿õýä õàìãààëàõ ãýäýã õÿëáàð óó? Èìé äàâõàð ñàëáàðûí àæèëòàé òóë òýäíèéã áèäíýýñ àíãèä áàéëäààíä ÿâóóëàõã¿é ãýñíèé ó÷èð òèéì áèç? Ãýæýý. ̺í Øèõèõóòóãèéã çàðãà øèéòãýõýä õýâò¿¿ëýýñ ñîíñîëöîæ îðëîëöòóãàé. Õýâò¿¿ëýýñ íóì, ñóì, ñààäàã, õóÿã, çýâèéã õàìãààëàõ, ò¿ãýýõ àæëûã ýðõëýëöò¿ãýé. Àãò ìîðèéã àâ÷ èðæ à÷àà þìûã à÷èæ ÿâòóãàé. Õýâò¿¿ë ×ýðáè íàðûí õàìò ýä óóðñûã ò¿ãýýæ áàéãòóí ãýýä í