Íàéìäóãààð õýëòýñ íü õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó äàðààõü ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã ÒÅÃ-ûí ¿íäñýí íýãæ ìºí. ¿¿íä :
- àðõèâûí ¿éë àæèëëàãàà /ÒÅÃ-ûí Òóñãàé àðõèâ/
- ã¿éöýòãýõ àæëûí íýãäñýí òîî á¿ðòãýëèéí ¿éë àæèëëàãàà
Àðõèâûí ¿éë àæèëëàãàà
Ìîíãîë Óëñûí óóãàí àðõèâóóäûí íýã áîëîõ ÒÅÃ-ûí Òóñãàé àðõèâ íü Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûí äàðãûí 1932 îíû 2 äóãààð ñàðûí 10-íû ºäðèéí 41 ä¿ãýýð òóøààëààð àíõ áàéãóóëàãäñàí.
ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1960 îíû 5 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí 216 äóãààð òîãòîîëîîð ÍÀÕß-íû àðõèâûã "Òóñãàé àðõèâ" ãýæ íýðëýõ áîëñîí. Ýíý ¿åýñ õîéø "Òóñãàé àðõèâ" ãýñýí õýâëýìýë õóóäàñ, òýìäýã õýðýãëýæ, áàéãóóëëàãà, èðãýíòýé õàðèëöàæ áàéíà.
Òóå àðõèâ íü 1922 îíä Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçàð áàéãóóëàãäñàí ¿åýñ õîéøèõ Ìîíãîë Óëñûí òàãíóóëûí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ¿¿ñýí áèé áîëñîí á¿õèé ë áàðèìò, ìºí Öàãäàí ñýðãèéëýõ áàéãóóëëàãà (õóó÷èí íýðýýð), Õèëèéí áà äîòîîäûí öýðýã (õóó÷èí íýðýýð), Çàñàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãà (õóó÷èí íýðýýð)-ûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä áèé áîëñîí 1990 îíûã õ¿ðòýëõ áàðèìòààñ á¿ðäñýí 260 000 îð÷èì õàäãàëàìæèéí íýãæ á¿õèé ñàí õºìðºãòýé áºãººä Àðõèâûí òóõàé, Òàãíóóëûí áàéãóóëëàãûí òóõàé, ÿéöýòãýõ àæëûí òóõàé, Òºðèéí íóóöûí òóõàé, Òºðèéí íóóöûí æàãñààëò áàòëàõ òóõàé, Áàéãóóëëàãûí íóóöûí òóõàé õóóëü, òýäãýýðò íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí çààâàð, æóðìûí äàãóó ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Ìàíàé àðõèâûí ñàí õºìðºãèéí îíöëîã íü íóóö àðãà, õýðýãñýë àøèãëàí ÿâóóëæ áóé òàãíóóëûí àæëûí ÿâöàä õóðèìòëàãäñàí áîëîí ã¿éöýòãýõ àæëûí õ¿÷ õýðýãñýë, ò¿¿íèé òîî á¿ðòãýëòýé õîëáîîòîé "íóóö"-ààñ "ìàø íóóö-îíö ÷óõàë" çýðýãëýëòýé, çºâõºí òàãíóóëûí áàéãóóëëàãûí òºäèéã¿é Ìîíãîë Óëñûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ ò¿¿õ, ýðäýì øèíæèëãýý, ïðàêòèêèéí àñàð èõ à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ¿íýò áàðèìòóóäûã áàãòààæ áàéäàãò îðøèíî.
Îäîî òóå àðõèâûí ñàí õºìðºã íü :
- íýãäñýí ñàí,
- ìºðäºí áàéöààëò, öàãààòãàëûí õýðãèéí ñàí,
- õóâèéí õýðãèéí ñàí,
- òóñãàé ñàí áîëîí ã¿éöýòãýõ àæëûí õîëáîãäîëòîé áóñàä ñàíãóóäààñ á¿ðäýæ áàéíà.
1980 îíä 1739,6 õàâ.äºð.ì. àøèãòàé òàëáàéòàé, ãàëûí äîõèîëëûí ñèñòåì á¿õèé àðõèâûí çîðèóëàëòûí áàéðûã àøèãëàëòàä îðóóëñàí íü àðõèâûí áàðèìòûí õàäãàëàëò, õàìãààëàëòûã ñàéæðóóëàõ, àæèëòíóóäûí àæèëëàõ íºõöºë, áîëîìæèéã äýýøë¿¿õýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæýý.
Òóñ àðõèâûí áàðèìòàä òóëãóóðëàí ñóäàëãàà õèéõ ãðóïïûã àíõ 1959 îíä áàéãóóëñíûã 1983 îíä òàñàã áîëãîí ºðãºòãºæ 1990-ýýä îí õ¿ðòýë àæèëëóóëñàí áºãººä òàãíóóë, öàãäàà, õèëèéí öýðýã áîëîí. Ìîíãîë Óëñûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ áóñàä ñýäýâ, ÷èãëýëýýð ºðãºí õ¿ðýýòýé ñóäàëãàà õèéæ, ýõ îðîí, òóñãààð òîãòíîëûíõîî òºëºº àìü áèå, ìýäëýã ç¿òãýëýý çîðèóëñàí îëîí àðâàí àëäàð ãàâúÿàòíóóäûã òîäðóóëàí ãàðãàæýý. 1962 îíä áàéãóóëñàí "×åêèñòûí êàáèíåò", ò¿¿íýýñ óëáààëàí 1983 îíä áàéãóóëñàí "ÍÀÕß-íû ìóçåé" áîëîí 1992 îíä áàéãóóëñàí "Öàãäààãèéí ìóçåé", 1998 îíä áàéãóóëñàí "Õèëèéí öýðãèéí ìóçåé", 2002 îíä áàéãóóëñàí "ÒÅÃ-ûí ìóçåé"-í ¿íäñýí ýõ ñóðâàëæ íü òóå àðõèâûí ñàí õºìðºãººñ ¿¿ñýëòýé.
Ò¿¿í÷ëýí Òóñãàé àðõèâûí áàðèìòàä òóëãóóðëàí òàãíóóëûí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäààñ 6 õ¿í ýðäìèéí çýðýã õàìãààëñíû äýýð ìàíàé îðíû íýðò çîõèîë÷, ÿðóó íàéðàã÷, õºãæìèéí çîõèîë÷, êèíî íàéðóóëàã÷, óðàí á¿òýýë÷, ñóäëàà÷ íàð îëîí àðâàí òóóæ ºã¿¿ëëýã, ñóäàëãààíû á¿òýýë, óðàí ñàéõíû áîëîí áàðèìòàò êèíî, òåëåâèç, ðàäèîãèéí íýâòð¿¿ëýã áýëòãýñýí íü îëíû õ¿ðòýýë áîëñîí þì. Îäîî òóå àðõèâûí óíøëàãûí òàíõèìààð ãàäíû áîëîí ººðèéí áàéãóóëëàãûí ñóäëàà÷, àæèëòíóóä, èðãýäýä àðõèâûí áàðèìòûã àøèãëóóëàí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéíà.
Òóñ àðõèâò áàéãóóëëàãà, èðãýäýýñ õóó÷èí ÍÀÕß-íû ñèñòåìä àæèëëàæ áàéñàí, õèëèéí áà äîòîîäûí öýðýãò àëáà õààñàí, àþóëààñ õàìãààëàõ áàéãóóëëàãàä òóñãàé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéñàí áîëîí áóñàä àñóóäëûí òàëààð ëàâëàãàà, òîäîðõîéëîëò àâàõûã õ¿ññýí ýðýëò, õ¿ñýëò îëîí çóóãààð èðäýã áºãººä ýäãýýðèéã õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó, çîõèõ ¸ñîîð øèéäâýðëýæ, àðõèâûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéäàã. ßëàíãóÿà Óëñ òºðèéí õèëñ õýðýãò õýëìýãäýã÷äèéã öàãààòãàõ, òýäýíä íºõºí îëãîâîð îëãîõ òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä ìºðäºí áàéöààëòûí õýðãèéã õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäàä ãàðãàæ ºãºõ, õýëìýãäýã÷èéí òàëààð àðõèâûí ëàâëàãàà, öàãààòãàñàí òîãòîîëûí õóóëáàð îëãîõ, òîî á¿ðòãýë õºòëºõ, õýëìýãäëèéí òàëààðõ ñóäàëãààíû ìàòåðèàëûã áýëòãýõ, ÎÕÓ-ûí Õîëáîîíû àþóëààñ õàìãààëàõ àëáàíû àðõèâóóäòàé öàãààòãàëûí àñóóäëààð õàðèëöàõ àæèë, ¿¿ðãèéã òóñ àðõèâ ã¿éöýòãýæ áàéíà. Óã õóóëü ãàðñíààñ õîéøèõ õóãàöààíä áàéãóóëëàãà, èðãýäýýñ 34469 ýðýëò, õ¿ñýëò õ¿ëýýí àâ÷ øèéäâýðëýñíèé äîòîð 27734 àðõèâûí ëàâëàãàà, ìºí òîîíû òîãòîîëûí õóóëáàð îëãîæ, îäîî ýíý àæèë ¿ðãýëæèëæ áàéíà.